Edward, Leopoldyna i zakład, który przetrwał trzy pokolenia
Porucznik z aparatem
Edward Janusz przyszedł na świat 19 października 1850 roku we Lwowie, w rodzinie stolarza Ignacego. Na Politechnice Lwowskiej wytrzymał rok — nie z braku zdolności, lecz środków. Poszedł więc drogą, która niejednemu synowi rzemieślnika w monarchii habsburskiej dawała awans: do wojska. Służył jako oficer w lwowskim 80 Pułku Piechoty c.k. armii i doszedł do stopnia porucznika, ale w 1882 roku stan zdrowia zmusił go do zdjęcia munduru. Miał trzydzieści dwa lata i musiał wymyślić się na nowo. Wymyślił: fotografia, dotąd pasja, stała się zawodem.
Rodzina dopowiada do tej decyzji motyw, którego nie ma w papierach. Lekarze prorokowali mu krótkie życie — i właśnie dlatego, jak wspomina jego prawnuczka, uznał, że skoro ma żyć krótko, zajmie się tym, co lubi najbardziej. Fotografia wyrosła u niego z zamiłowania do malarstwa i sztuki, nie z rachunku na dobry interes. Utrzymywał kontakt z krakowskim środowiskiem artystycznym i to widać potem w samych zdjęciach: w kompozycji i w świetle bliższych malarstwu niż rzemiosłu.
Fotografem nie został z dnia na dzień. Pierwsze podanie o zwolnienie ze służby złożył 31 sierpnia 1880 roku — odrzucono je, dając mu w zamian roczny urlop zdrowotny, i to właśnie ten rok poświęcił na opanowanie warsztatu. Wtedy też trafił po raz pierwszy do Raabs an der Thaya, miasteczka w Dolnej Austrii, które później zmieniło mu życie. Uczył się sam, bez terminu u mistrza. Ślad tej nauki zachował się do dziś: kilkudziesięciostronicowy rękopis z datą 23 grudnia 1881 roku, pełen własnych spostrzeżeń o technice i o tym, jak ustawiać światło na modela. Pisał w nim, że „definitywnie należy skończyć z dotychczasowym sposobem pokazywania ludzkiej twarzy. Fotografia, podobnie jak sztuka malarska musi wydobyć z portretu pozornie niewidoczne wartości i cechy fotografowanej osoby.” Zawodowo zaczął w 1880 roku na przedmieściach Lwowa: pierwsze zdjęcia robił na podwórzu, z tłem ze ściany desek. Po niespełna dwóch latach przeniósł się do Złoczowa, gdzie przez cztery lata był jedynym fotografem w mieście. Lwów, z pracowniami Edera, Szajnoka i Trzemeskiego, był dla początkującego po prostu za ciasny.
Do Rzeszowa namówił go dawny towarzysz z wojska, weterynarz wojskowy z rzeszowskiego garnizonu Edward Hoffer, donosząc, że po Józefie Zajączkowskim zwolnił się pawilon fotograficzny przy Sandomierskiej. Moment był idealny: kilkunastotysięczne miasto zostało właśnie bez fotografa. Janusz zagrał va banque i jeszcze przed otwarciem firmy urządził wystawę swoich portretów w witrynie sklepu Ferdynanda Schaittra — dziś uznawaną za pierwszą wystawę fotograficzną w dziejach Rzeszowa. Reklama zadziałała. 1 lipca 1886 roku otworzył atelier w domu Gartnerów przy Sandomierskiej 18, a „Tygodnik Rzeszowski” pisał z uznaniem o pracach fotografa, który „nie ćwiczył się w żadnych pracowniach”, a w zawodzie pracuje dopiero cztery lata.
Los szybko wystawił go na próbę: 26 marca 1888 roku, niecałe dwa lata po otwarciu, zakład spłonął. Janusz odbudował go w oficynie tej samej posesji — i nie zwolnił tempa. We wrześniu 1889 roku poślubił w Raabs w Dolnej Austrii Leopoldynę Krause; rok później urodziła się Dorota, po niej Fryderyk, Maria i Helena. Firma rosła razem z rodziną: portretowała mieszczan i wojskowych, dokumentowała uroczystości, sprzedawała aparaty, kształciła uczniów.
Drogę do tego wyróżnienia otworzyło mu Wiedeń. W 1891 roku, z rekomendacji tamtejszego litografa Sigmunda Bondy, został przyjęty do prestiżowego Towarzystwa Fotograficznego Wiedeńskiej Akademii Nauk — i to członkostwo w dużej mierze zaważyło na tym, co przyszło kilka lat później.
Ukoronowanie przyszło w 1898 roku: tytuł Cesarsko-Królewskiego Nadwornego Fotografa — wyróżnienie, które w całej Galicji nosiła garstka zakładów. W tym samym roku obiektyw Janusza dokumentował odsłonięcie rzeszowskiego pomnika Kościuszki, pierwszego na ziemiach polskich. Porucznik z aparatem stał się instytucją.
Fotografia nie wypełniała mu całego dnia. Był jednym z założycieli rzeszowskiego „Sokoła” i delegatem na miasto Towarzystwa im. Stanisława Staszica, założonego we Lwowie dla szerzenia wiedzy o polskiej historii i literaturze. Pracował też w komitecie budowy pomnika Kościuszki — jego podpis, wśród dwudziestu dwóch innych, znalazł się na dokumencie erekcyjnym zamurowanym w fundamentach. W mieście, w którym mieszkali obok siebie Polacy, Żydzi, Rusini i Austriacy, fotografował ich wszystkich; jego zdjęcia są dziś dokumentem tego Rzeszowa, nie pamiątką po jednej z jego części.
Koniec przyszedł z dwóch stron naraz. Chore serce od lat ograniczało mu pracę, a z Warszawy szły coraz gorsze wieści: młodszy brat Fryderyk, dyrektor fabryki mebli giętych, i jego rodzina byli prześladowani przez rosyjskiego zaborcę za działalność patriotyczną. Zginął bratanek, brata uwięziono. Wiadomość o śmierci brata była ostatnim ciosem.
Zmarł 3 marca 1914 roku, na kilka miesięcy przed wojną, która zmiotła świat z jego fotografii. Pochowano go na cmentarzu na Pobitnem, a miejscowa prasa pożegnała go zdaniem, które mówi o nim tyle, co cała biografia: „Zakład swój artystyczny doprowadził do rzędu pierwszych w kraju i dla tego uzyskał tytuł c.k. nadwornego fotografa”. Szyld „E. Janusz” pozostał jednak nad drzwiami — bo firma miała przed sobą jeszcze niemal cztery dekady. Tyle że odtąd prowadziły ją kobiety.
Wielmożna pani Januszowa
Leopoldyna z domu Krause przyjechała do Galicji z Raabs w Dolnej Austrii — i to jej austriacki rodowód sprawia, że historia rzeszowskiego zakładu ma do dziś czytelny wątek habsburski. Ślub z Edwardem wzięła we wrześniu 1889 roku, w rodzinnym miasteczku nad rzeką Dyją. Miała wtedy dwadzieścia sześć lat, on trzynaście więcej. W Rzeszowie nie została „panią fotografową” od reprezentacji: pracowała w atelier, znała warsztat od zaplecza — retusz, kopiowanie, obsługę klientów — i z czasem stała się w zakładzie partnerką, nie dodatkiem. Według dzisiejszego stanu badań to pierwsza kobieta wykonująca zawód fotografa w Rzeszowie i jedna z pierwszych w całej Galicji.
Do Rzeszowa nie przyjechała jednak jako narzeczona bez zawodu — przyjechała jako fotografka z własną firmą za sobą. Jej ojciec, Karl Krause (w monografii zapisany jako Carl Jacob), był w Raabs rzeźbiarzem i malarzem dekoracyjnym znanym z pejzaży naściennych i rzeźb sakralnych; fotografia zafascynowała go na tyle, że kupił sprzęt, po czym przekonał się, że nie ma do tego zawodu przygotowania. Wykształcił więc w tym kierunku najstarszą córkę. Leopoldyna odbyła praktykę w jednym ze znanych wiedeńskich zakładów, uzyskała świadectwo pomocnika fotograficznego i przez kilka lat — jeszcze przed ślubem — prowadziła w Raabs własne atelier. Jej kartoniki firmowe nosiły winietę z napisem „Poldi Krause”. W tamtych czasach fotografia była jednym z niewielu zawodów dających kobiecie samodzielność i zarazem społecznie akceptowanych; ona skorzystała z tej furtki na długo przed przeprowadzką do Galicji.
Do Rzeszowa przywiozła nie tylko siebie: zakład wzbogacił się o sprzęt i wyposażenie z jej atelier w Raabs. Nie znała wtedy nawet polskiego. W pracy uzupełniali się — on był znawcą oświetlenia, ona miała oko do formy i potrafiła upozować ludzi, i to zarówno przy portrecie, jak i przy trudniejszych zdjęciach grupowych.
Jej prawdziwa próba przyszła w 1914 roku. Owdowiała tuż przed wybuchem wojny, z firmą do prowadzenia i czwórką dzieci — Dorotą, Fryderykiem, Marią i Heleną — z których każde trzeba było jeszcze wprowadzić w dorosłość. Pierwszy rok wojny spędziła poza Rzeszowem: po ogłoszeniu powszechnej mobilizacji, w obawie przed okupacją rosyjską, wyjechała z dziećmi do sióstr w Wiedniu i Raabs. Zakład pracował dalej pod opieką zaufanych pracowników, a ona kierowała nim z daleka — wysyłając pieniądze na żywność i dostarczając materiały fotograficzne. Wróciła dopiero, gdy Rosjanie wycofali się z miasta; dom, w którym stacjonowali żołnierze, trzeba było zastać zdewastowany i naprawiać. Gdy w listopadzie 1918 roku przyszła niepodległość, postanowiła zostać w Rzeszowie i prowadzić dzieło męża dalej. Prowadziła zakład pod niezmienionym szyldem „E. Janusz” przez dwadzieścia lat: przez wojnę światową, upadek monarchii, narodziny II Rzeczypospolitej i wielki kryzys. W latach dwudziestych przeniosła atelier z podwórkowej oficyny do reprezentacyjnego lokalu od frontu. W mieście mówiono o niej z szacunkiem „wielmożna pani Januszowa” — a rodzinne przekazy zapamiętały kobietę przedsiębiorczą i myślącą perspektywicznie, która była filarem, w którym wszyscy znajdowali oparcie.
Najmniej znana jest jej druga działalność, a była rozmachowa. W latach 1910–1912 Leopoldyna kupiła grunty pochodzące z parcelacji folwarku pod Zamczem i zaczęła je zabudowywać — najpierw jeszcze wspólnie z Edwardem, potem sama. Powstały kolejno: Januszówka, dom dla Doroty, dwumieszkaniowa willa dla Fryderyka i trójmieszkaniowa kamienica. Każde dziecko miało dostać wykształcenie i własny kąt, i dostało. W rodzinie żartowano potem, że to Januszowa wytyczyła przebieg ulic Jagiellońskiej i Poniatowskiego, bo kupiła kilka parcel i je zabudowała.
Domy stoją do dziś. Przy ulicy Jagiellońskiej 24 zachował się budynek znany w mieście jako willa Januszów — dziś siedziba Estrady Rzeszowskiej i Rzeszowskiego Inkubatora Kultury, wymieniana jako jeden z kluczowych punktów na mapie rzeszowskiego modernizmu. Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa przechowuje negatywy willi Fryderyka Janusza przy tej samej ulicy; na jednym z nich, datowanym na 22 września 1934 roku, przed domem stoi Helena Janusz, a na ławce siedzi Dorota Elgas. Najpewniej to ten sam budynek — pewności nie mamy, bo Leopoldyna postawiła przy tych parcelach kilka domów naraz. (Stan na sierpień 2026.)
Zdrowie zaczęło szwankować i coraz rzadziej schodziła do zakładu. Wypadek, który to przypieczętował, zdarzył się przy pracy: doglądając budowy domu Fryderyka, doznała urazu, po którym przyszedł wylew, a potem częściowy paraliż. Najstarsza córka Dorota, mieszkająca już wtedy w Januszówce, zabrała ją do siebie.
Testament spisała w listopadzie 1931 roku, i jest w nim cała ona. „Zakład fotograficzny jest tak długo własnością Heli, jak długo ona go potrzebuje” — a gdyby wyszła za mąż poza Rzeszów, zakład zostaje w rodzinie, a dochód dzieli się odpowiednio. Dalej: „Pozostałej reszty nie rozrywajcie, tylko trzymajcie, jak ja to robiłam, i gospodarujcie na niej jak jedna rodzina”. I zdanie, które mówi o niej najwięcej: „Wspomagajcie tych, których ja wspomagałam, i bądźcie ostoją Broni, by nie odczuła mego braku”. Bronia to Bronisława Malis, pomoc domowa i kucharka, związana z rodziną na prawach domownika przez ponad czterdzieści lat — wyniańczyła wszystkie dzieci i wnuki Januszów. Jest na naszej karcie [DZF:2:5], z małym Fryderykiem na rękach.
Zmarła w sierpniu 1934 roku i pochowano ją razem z mężem. Ster firmy przejęła najmłodsza córka, Helena — którą matka wysłała wcześniej na studia do Wiednia, do szkoły fotografii artystycznej, właśnie z myślą o następstwie. I to jest może najciekawsze w całej historii zakładu „E. Janusz”: z sześćdziesięciu pięciu lat jego istnienia mężczyzna kierował nim niecałe dwadzieścia osiem. Przez całą resztę — ponad połowę życia firmy — rzeszowskim fotografiom szyld „E. Janusz” nadawały kobiety.
Zakład przy Sandomierskiej 18
Dobry zakład fotograficzny w Galicji poznawało się po tym, że przetrwał. Mody mijały, konkurenci bankrutowali, a firma „E. Janusz” działała przy tej samej posesji — Sandomierska, od 1910 roku Grunwaldzka, numer 18 — nieprzerwanie od 1886 do 1951 roku. Sześćdziesiąt pięć lat, dwie wojny światowe, cztery państwowości, trzy pokolenia jednej rodziny.
O mały włos historia skończyłaby się już na starcie: 26 marca 1888 roku, niecałe dwa lata po otwarciu, zakład spłonął. Janusz urządził go na nowo w oficynie tej samej posesji — i właśnie tam, w atelier z regulowanym oświetleniem i wymiennymi tłami, powstała większość zdjęć, które w Rzeszowie nazywano po prostu „januszami”. To słowo nie jest wymysłem dzisiejszych kolekcjonerów — weszło do mowy miasta jeszcze za życia zakładu, jako potoczna nazwa wszystkiego, co wyszło spod tego szyldu, i przetrwało w niej sto lat. Firma nie ograniczała się do portretów: dokumentowała miejskie uroczystości, sprzedawała aparaty i akcesoria, kształciła uczniów. W 1898 roku przyszło ukoronowanie — tytuł Cesarsko-Królewskiego Nadwornego Fotografa, wyróżnienie, które w całej Galicji nosiła garstka zakładów.
Zakład od początku był przedsięwzięciem zespołowym. Już w listopadzie 1886 roku udało się zatrudnić wykwalifikowanego pomocnika, Pawła Wyderkę, po Szkole Sztuk Pięknych i praktyce u krakowskich fotografów; do obsługi całego, skomplikowanego procesu potrzebni byli jeszcze laborant, retuszer i introligator. Fotografowano nie tylko w atelier: uroczystości i wydarzenia w mieście, a Janusz — jako były oficer — bywał częstym gościem w koszarach. Robiono tableau dla absolwentów szkół, reprodukcje ze sztychów i starych fotografii, sprzedawano aparaty i akcesoria, a z tego brała się jeszcze obróbka zdjęć amatorskich. Firma wydawała też własnym nakładem, z własnych zdjęć, serie kart pocztowych z widokami Rzeszowa — z podpisami po polsku. Klientela była cała: mieszczanie i włościanie, radni, duchowni, wojskowi, uczniowie, aktorzy. Wśród nich Helena Modrzejewska, która skorzystała z usług zakładu, będąc na występach w Rzeszowie.
W Rzeszowie do dobrego tonu należało mieć portret od Janusza — i widać to po samych odbitkach. Przewija się przez nie moda kobieca prosto z salonów wiedeńskich, ubiory mieszczańskie i stroje ludzi z różnych stanów. Osobny rozdział to portrety w strojach historycznych: mężczyźni w kontuszach, kobiety w kontusikach i sukniach z dawnych epok. Pod zaborami takie zdjęcie nie było przebieranką, tylko jedną z niewielu form podtrzymania polskiej tradycji, która nie groziła konsekwencjami. Poczesne miejsce zajmują też wojskowi — co przestaje dziwić, gdy się wie, że garnizon rzeszowski liczył na przełomie wieków od dwóch i pół do trzech tysięcy żołnierzy, ponad dziesiątą część mieszkańców miasta.
Po śmierci Edwarda w 1914 roku firmę prowadziła Leopoldyna, po niej — od 1934 roku — córka Helena, której pomagała siostra Maria. Gdy Helena wyszła za mąż za Tadeusza Stanisza i wyjechała z Rzeszowa, zakładem kierowała na miejscu Maria Boro z czteroosobowym zespołem, a właścicielka doglądała firmy podczas przyjazdów. Wojna sprowadziła rodzinę z powrotem: do Rzeszowa wróciły Helena i jej siostra Maria Urbanowa, a że okupacyjne przepisy paszportowo-meldunkowe oznaczały dla fotografów istny urodzaj zleceń, do pracy stanęły także wnuczki Edwarda — Irena Elgasówna i Krystyna Urbanówna. Trzecie pokolenie przy tym samym aparacie.
O tych latach wiadomo jeszcze coś, czego nie widać na żadnej odbitce. Praca w zakładzie dawała zatrudnionym nie tylko zarobek, ale i ochronę przed wywózką na roboty do Niemiec. Za podwójną ścianą w zakładzie znajdowały schronienie osoby poszukiwane przez gestapo i zbiegłe z łapanek. Maria Urbanowa, która przez całą wojnę mieszkała z córką w oficynie za zakładem, sąsiadującej z gettem, dostarczała rzeszowskim Żydom chleb i lekarstwa.
Koniec przyszedł nie z rynku, lecz z urzędu: po wojnie firmę „E. Janusz”, jak tysiące prywatnych przedsiębiorstw, znacjonalizowano i włączono do rzeszowskiej spółdzielni fotografów. Ale i wtedy na stanowisku kierowniczki pozostawiono Helenę — córkę założyciela — która prowadziła zakład aż do swojej śmierci w 1960 roku; po niej, przez kolejnych trzynaście lat, czuwała nad nim Maria. Sam punkt fotograficzny przy Grunwaldzkiej działał jeszcze do przemian ustrojowych, choć nie pracował w nim już nikt z rodziny. Pamiątką po Januszach pozostała w Rzeszowie także „Januszówka” — rodzinny dom przy ulicy Poniatowskiego.
To, że po tym wszystkim w ogóle zostało archiwum, jest zasługą jednej osoby i jednej umowy. Maria — ostatnia z rodziny pracująca w zakładzie w zawodzie fotografa, na emeryturze od 1968 roku po tym, jak odmówił jej wzrok — do końca opłacała wynajem części strychu przy Grunwaldzkiej, pełniącego rolę magazynu. Wieloletnia umowa, podpisana z właścicielami kamienicy jeszcze przed wojną, pozwoliła przechować te zbiory w tajemnicy. Nie miała już sił ani środków, żeby ocalić archiwum zakładu w całości — nikt się wtedy nim nie interesował, a samo archiwum było już w obcych rękach. Ocalała ta część, która była rodzinna: negatywy i fotografie z czasów, gdy zakład należał do Januszów, w tym szklane klisze z architekturą starego Rzeszowa. Reszta została na strychu — i to jej dotyczy dalszy ciąg.
Odnalazła ją nie ciekawość badacza, tylko rutynowa kontrola. W 1997 roku dwie pracownice służby ochrony zabytków weszły na strych kamienicy przy Grunwaldzkiej 18 i znalazły tam archiwum zakładu: ponad trzydzieści tysięcy szklanych klisz, do tego błony, odbitki i elementy wyposażenia pracowni. Leżało to tam dziesiątki lat. Nie w całości — w latach sześćdziesiątych część klisz zniszczono przy akcji przeciwpożarowej, więc to, co znaleziono, jest już resztą reszty.
Przetrwał też szyld — a właściwie jego część. To oszklona tablica w drewnianej ramie, ze złoconymi literami na ciemnym tle: „1886” i pod spodem „ROK ZAŁOŻENIA”. Jest dziś w Dziale Historycznym Muzeum Okręgowego w Rzeszowie i przeszła tam konserwację. Przy zabezpieczaniu drewna i tych resztek farby, które się zachowały, wyszła rzecz, której nie da się odczytać z żadnej czarno-białej odbitki: szyld był pierwotnie pomalowany na zielono. To jedyny znany nam kolor z tego zakładu — wszystko inne, co o nim wiemy, jest w skali szarości. Data na tablicy zgadza się przy tym z tym, co ustaliliśmy z innych źródeł: zakład otwarto 1 lipca 1886 roku.
Zawód został w rodzinie, choć nie w zakładzie. Obie wnuczki Edwarda, które terminowały w firmie w czasie okupacji, po wojnie wyjechały na studia: jedna, z dyplomem czeladniczym i mistrzowskim z rodzinnej firmy, skończyła chemię i poświęciła się nauce, wykorzystując fotografię w mikrofotografii; druga została architektem-konserwatorem i pracowała przy Wawelu, Baranowie, Wiśniczu, Krasiczynie, Niedzicy i Czorsztynie, a jako artystka fotografik miała wystawy autorskie i przez lata kierowała krakowskim oddziałem ZPAF.
Jak się go dziś czyta? Pada porównanie, które sporo tłumaczy: czym dla Warszawy Canaletto, tym dla Rzeszowa Janusz — bo i tam, i tu zniszczone albo zmienione miasto odtwarzano potem z obrazów i zdjęć. Pada i drugie, mniej oczywiste: że jego uliczne kadry są blisko amerykańskich hiperrealistów, którzy najpierw zatrzymywali bieg codzienności na fotografii, a potem skrupulatnie ją malowali. W samym Rzeszowie pamięć o nim wróciła też na mury — jego portret powstał na garażu przy Estradzie Rzeszowskiej. Ocena, która przewija się przez wszystkie te głosy, jest zgodna: to nie był fotograf rzeszowski, tylko jeden z najlepszych fotografów w Galicji, i wciąż niedoceniony.
Dwadzieścia dziewięć kart, sześć nazwisk
Zakład fotografował całe miasto, a we własnym albumie prawie nikt nie ma nazwiska. Dwadzieścia dziewięć kart, wszystkie zrobione w tym samym atelier i przechowane przez tę samą rodzinę, a tylko przy sześciu ktoś umie wskazać człowieka.
Czworo z nich poznałeś już wyżej: Edwarda i Leopoldynę z ich własnych portretów, Karla Krausego ze zdjęcia z 1895 roku i Bronisławę Malis z dzieckiem na rękach. Zostaje piąta osoba — i cała reszta albumu, w której nikt nie ma imienia.
Fryderyk
syn Edwarda i Leopoldyny, ur. 1892
Jedyny syn Edwarda i Leopoldyny, urodzony w 1892 roku — ten sam, którego widać jako niemowlę na rękach Bronisławy Malis. Dwa portrety, jedna osoba; datowanie obu na lata 1910–1918 zgadza się z jego wiekiem.
Zdjęcia są nietypowe jak na ten zakład. To nie są sztywne portrety gabinetowe, tylko ujęcia nastrojowe: raz z głową wspartą na dłoni przy ozdobnym stoliku, raz z profilu, w miękkim, malarskim świetle. Fotografowano tu syna, nie klienta, i widać to po swobodzie.
Zakładu nie przejął. Studiował prawo w Wiedniu i Krakowie, został sędzią Sądu Okręgowego w Rzeszowie. Firmę po ojcu poprowadziły najpierw matka, potem siostry.
Uwaga: Fryderykowie byli dwaj
W papierach po tej rodzinie imię Fryderyk pojawia się w dwóch zupełnie różnych miejscach i łatwo je zlepić w jedną osobę. To dwaj różni ludzie z dwóch pokoleń.
Pierwszy Fryderyk to brat Edwarda. Młodszy, mieszkał w Warszawie, był dyrektorem fabryki mebli giętych. Jego rodzina była prześladowana przez rosyjskiego zaborcę za działalność patriotyczną: zginął bratanek, jego samego uwięziono. Wiadomość o jego śmierci była dla schorowanego Edwarda ostatnim ciosem. Kilka tygodni później, w marcu 1914 roku, umarł.
Drugi Fryderyk to syn Edwarda. Urodzony w 1892 roku w Rzeszowie, drugie z czworga dzieci. Prawnik, sędzia Sądu Okręgowego w Rzeszowie. To jego widać na dwóch portretach wyżej i jako niemowlę na rękach Bronisławy Malis.
Dwadzieścia trzy twarze bez nazwiska
Poza sześcioma kartami wyżej w tym samym rodzinnym albumie leżą jeszcze dwadzieścia trzy: starsza kobieta w owalnej winiecie, żołnierz w mundurze austro-węgierskim z elegancką kobietą w futrze, dziewczynka w białej sukni do Pierwszej Komunii, młoda kobieta w pelerynie z futrem i kapeluszu z piórem, para młoda z 1928 roku, chłopiec w marynarskim kołnierzu, niemowlę, dziecko z dwiema lalkami. Wszystkie zrobione w tym samym atelier, wszystkie przechowane przez tę samą rodzinę. Na żadnej nie umiemy wskazać człowieka po nazwisku.
Na kilku z nich coś jest: imię napisane ołówkiem na odwrociu, zdanie z rodzinnego przekazu. Za mało, żeby postawić przy twarzy nazwisko, więc te karty stoją w Zbiorze ze swoimi opisami, a nie tutaj. Ta strona jest o rodzinie fotografa; dopóki nie wiadomo, czy ktoś do niej należał, jego miejsce jest w katalogu, nie w rodzinnym albumie.
To nie jest brak, który da się załatać kwerendą w archiwum. Takie nazwiska wracają wyłącznie od ludzi: ktoś rozpoznaje pradziadka, ktoś ma tę samą twarz w domowym albumie, ktoś pamięta opowieść. Te same zdjęcia są zresztą w kilku miejscach naraz — w muzeum, u prawnuczki fotografa, a negatywy części z nich prawdopodobnie w Galerii Fotografii Miasta Rzeszowa — więc rozpoznanie może przyjść z każdej strony. Jeśli rozpoznajesz kogokolwiek, napisz.
Atelier od kuchni
Wiemy dość dokładnie, jak wyglądała i czym pracowała ta pracownia — to rzadkość przy zakładach z tamtych lat i najlepsze tło dla każdej odbitki z sygnaturą „E. Janusz”.
Światło
Pierwszy zakład mieścił się w przeszklonym drewnianym pawilonie typowym dla ówczesnych fotografów. Po pożarze w 1888 roku nowe atelier urządzono w oficynie tej samej kamienicy, z kilkoma pomieszczeniami częściowo w amfiladzie — co dawało miejsce na fotografowanie większych grup. Przeszklona ściana od północy i szklany dach zapewniały naturalne światło; jego natężenie regulowano zasłonami w trzech kolorach — białym, niebieskim i popielatym — podwieszonymi u góry i przy oszklonej ścianie, przesuwanymi ręką albo drążkiem. Do rzucania refleksów i rozjaśniania cieni na twarzy służyły ekrany czarne i białe, a daszek korygował zbyt mocne południowe słońce. Czasu naświetlania nie odmierzał żaden przyrząd — dyktowały go praktyka i wyczucie fotografa.
Sprzęt
Zdjęcia wykonywano kamerą formatu 24×30 cm z adapterem na klisze 12×16 cm — początkowo na trzynożnym statywie salonowym, później na dwuramiennym. Używano kilku obiektywów o różnych ogniskowych, zależnie od potrzeby. W zakładzie stał aparat atelierowy o dwóch obiektywach na ciężkiej drewnianej podstawie z regulacją wysokości i nachylenia, a do zdjęć plenerowych — proste kamery jednoobiektywowe w drewnianych obudowach. Odczynniki i materiały sprowadzano z Wiednia. Osobne pomieszczenie pełniło rolę ciemni, a specjalna platforma na balkonie służyła do kopiowania negatywów przy świetle dziennym.
Rekwizytornia
Oprócz sprzętu — meble i rekwizyty do aranżacji: krzesła, fotele, stoliki, lustra w różnych oprawach, makiety z masy papierowej imitujące balustrady, słupki, kolumny i pnie drzew, flakony, wazy, sztuczne kwiaty, zabawki, dywany. Malowanych teł zakład miał wiele, żeby zaspokoić różne gusta: pejzaże, sceny krajobrazowe, wnętrza, obłoki. Ta architektura, na zdjęciu ciężka jak kamień, w rzeczywistości ważyła tyle co nic — makiety z masy papierowej dawały się przestawić w kilka sekund, więc przestrzeń za klientem układano na nowo do każdego portretu.
Ludzie przy aparacie
Zdjęcie w takim atelier robiła kilkuosobowa załoga, nie jeden człowiek z aparatem. Był operator, który obsługiwał kamerę. Był pozer — od ustawienia klienta w pozie, a przy okazji od rozmowy, bo kogoś stojącego przed obiektywem trzeba było czymś zająć, żeby twarz nie zastygła. Był laborant, który wywoływał kliszę, i kopista, który przenosił ją na papier. I był retuszer, bez którego nie wychodziła stąd żadna odbitka. Leopoldyna była w tym zespole mistrzynią pozy — potrafiła ustawić nie tylko jedną osobę, ale całą grupę tak, żeby zdjęcie nie wyszło banalne; Edward brał na siebie światło.
Retusz
Retuszowano niemal wszystko, i to na negatywie. Ołówkiem i cieniutkim pędzelkiem, kropka po kropce — tak, żeby nawet przy dużym powiększeniu nie dało się poznać, gdzie retuszer pracował. Poprawiano cerę i cienie, a przy portretach kobiecych zwężano talię, bo przełom XIX i XX wieku wciąż wymagał sylwetki mocno wciętej w pasie. W rodzinie zapamiętano to jako najbardziej mozolną część roboty: „to się nie mogło malować w dane miejsce, tylko to wszystko kropeczkami”.
Dawny Photoshop
Fotografię w tym zakładzie potrafiono też składać z kawałków. Z dwóch albo trzech ujęć robiono zdjęcie panoramiczne — całą ulicę, cały plac, całą uroczystość, której jeden kadr nie mieścił. Zdarzało się i to, że z gotowego zdjęcia usuwano jedną osobę, a w jej miejsce wstawiano inną: postać wyskrobywano z negatywu i nakładano nową. W rodzinie mówi się o tym wprost — że to był dawny Photoshop. Nie każde grupowe zdjęcie z tamtych lat jest więc zapisem jednej chwili.
Archiwum klisz
Nowe atelier miało osobne pomieszczenie na archiwum klisz. Starannie przechowywane, służyły do zamówień dodatkowych nawet po latach — a szło z tym w parze skrupulatne prowadzenie rejestrów klientów. To jest właśnie ten zwyczaj, dzięki któremu w ogóle istnieje dziś archiwum liczone w dziesiątkach tysięcy szklanych negatywów.
1850–lata 90.
Gdzie dziś są te zdjęcia
Ta strona pokazuje prywatny zbiór — 89 kart, które trafiły w ręce kolekcjonera. Główna spuścizna zakładu jest gdzie indziej i warto wiedzieć gdzie, bo w części da się ją obejrzeć bez wychodzenia z domu.
Muzeum Okręgowe w Rzeszowie
Dział Historyczny przejął to, co znaleziono na strychu w 1997 roku, a w 2006 roku odkupił zbiór: około 31 tysięcy szklanych klisz z lat 80. XIX wieku po rok 1951, do tego 1200 błon fotograficznych i 2000 odbitek. Ogrom tej liczby jest zarazem problemem — zakonserwowano i zdigitalizowano z niej dotąd około dwóch tysięcy klisz. Reszta, blisko dwadzieścia dziewięć tysięcy, wciąż czeka na zabezpieczenie.
Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa
Osobna część spuścizny — blisko 1900 szklanych negatywów z lat 90. XIX wieku po lata 40. XX wieku, w technice żelatynowo-srebrowej, w formatach od 4,5 × 6 do 13 × 18 cm. W latach 2018–2019 przeszły konserwację i nowe opakowania, w 2022 całość zdigitalizowano, a w 2023 opisano i udostępniono w internecie. To jest dziś najłatwiej dostępna część dorobku zakładu.
Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
Pokazuje spuściznę na wystawach. W 2022 roku szła tam wystawa „Edward i Leopoldyna Januszowie. Z dziejów pewnego zakładu fotograficznego”, a w 2026 — na sto czterdzieste urodziny zakładu — „Rzeszów w szkle zaklęty”: oryginalne aparaty, którymi pracowała rodzina, elementy wyposażenia pracowni i szklane negatywy. Jest tam też malowany portret Edwarda Janusza pędzla Aleksandra Augustynowicza, przekazany w darze przez potomków rodziny.
Stałej ekspozycji poświęconej zakładowi nie ma. Przy zbiorze tej wielkości i tego stanu zachowania to nie jest zaniedbanie, tylko kwestia pieniędzy i lat pracy konserwatorskiej.
Tam, gdzie źródła się różnią — w datach albo szczegółach biograficznych — pokazujemy tę rozbieżność jawnie, zamiast rozstrzygać ją na siłę. Ta strona rośnie razem z kwerendą: część wątków (m.in. pełna lista wystaw i publikacji) jest wciąż w opracowaniu.
Rok nadania tytułu c.k. nadwornego fotografa
Ta sama publikacja podaje dwie wartości: wprost rok 1898, a kilka zdań wcześniej — że tytuł przyszedł „osiem lat” po przyjęciu do Towarzystwa Fotograficznego Wiedeńskiej Akademii Nauk w 1891 roku, czyli w 1899. Na stronie przyjmujemy rok 1898, bo jest podany wprost.
Wielkość archiwum
Trzy źródła, trzy liczby. Nota biograficzna z monografii mówi o około 36 tysiącach szklanych klisz, kilku tysiącach błon i ponad 2 tysiącach fotografii. Wcześniejsze opracowania podawały liczbę bliższą 32 tysiącom. Dane muzealne, przytoczone w prasie regionalnej, mówią o około 31 tysiącach klisz, 1200 błonach i 2000 odbitek — plus osobne blisko 1900 negatywów w Galerii Fotografii Miasta Rzeszowa. Tego nie da się dziś rozstrzygnąć: w latach sześćdziesiątych część klisz zniszczono przy akcji przeciwpożarowej, więc różne liczby mogą opisywać różne momenty życia tego zbioru, a nie różne pomyłki.
Dzień otwarcia zakładu w Rzeszowie
Monografia i dokumentacja projektu podają 1 lipca 1886 roku, film dokumentalny „Rzeszowskie janusze” — 7 lipca. Obie rzeszowskie instytucje przechowujące spuściznę podają jednak 1 lipca, a Muzeum Historii Miasta Rzeszowa liczy od tej daty sto czterdziestą rocznicę zakładu — dlatego kalendarium tej strony stoi przy 1 lipca. Wersję z filmu odnotowujemy, nie kasujemy jej.
Data pożaru atelier
Dokumentacja projektu podaje 26 marca 1888 roku. Monografia mówi ogólniej — że pawilon spłonął „dwa lata” po otwarciu zakładu, a praca ruszyła na nowo po niecałych dwóch miesiącach. Te wersje się nie wykluczają, ale tylko pierwsza podaje dzienną datę.