Zdjęcia wracają do ludzi, którzy je rozpoznają
Ta strona zbiera w jednym miejscu to, co wiadomo — i to, co ocalało — po zakładzie fotograficznym „E. Janusz” w Rzeszowie: sześćdziesiąt pięć lat pracy i trzy pokolenia jednej rodziny.
Nie jest to jednak wystawa zamknięta. Zbiór rośnie, a większość twarzy na tych kartach nadal nie ma nazwiska. Dlatego druga połowa tej strony to nie opis, tylko prośba.
Czym to jest, a czym nie jest
Tę stronę od lat przygotowuje osoba prywatna, z pomocą rodziny fotografa i osób, które opracowują historię tego materiału. Nazwisk współpracowników tu nie wymieniamy — podziękowania idą do rodziny fotografa i opiekunów spuścizny, bezosobowo.
Rozbieżności między źródłami — daty, szczegóły biograficzne — pokazujemy jawnie, tam gdzie występują, zamiast rozstrzygać je na siłę. Jeśli dwa opracowania podają dwie liczby, na stronie stoją obie.
To nie jest zbiór kompletny ani jedyny. Największa część spuścizny zakładu jest w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie, blisko 1900 negatywów ma Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa, a wiele odbitek zostało w domach rodzin, które kiedyś u Janusza się fotografowały. Ta strona pokazuje jedną prywatną kolekcję — i chce ją zestawić z tym, co macie Wy.
Masz coś od Janusza? Odezwij się
Najcenniejsze rzeczy w tym zbiorze nie przyszły z archiwum, tylko od ludzi — z domowych albumów, pudełek po butach i szuflad w kredensie. Jeśli masz cokolwiek z poniższych, napisz.
Odbitki sygnowane „E. Janusz”
Portret na kartoniku, pocztówka fotograficzna, powiększenie. Nawet jeśli nie wiesz, kto jest na zdjęciu — zwłaszcza wtedy. Wystarczy zdjęcie telefonem, awersu i odwrocia.
Stare pocztówki Rzeszowa
Widoki miasta z przełomu wieków i z dwudziestolecia, niekoniecznie z tego zakładu. Zakład wydawał własnym nakładem serie kart z widokami Rzeszowa, ale interesuje nas całe dawne miasto, nie tylko jego zdjęcia.
Nazwisko do twarzy
W samym albumie rodzinnym dwadzieścia trzy karty nie mają nazwiska, a w całym zbiorze jest ich znacznie więcej. Takie rzeczy wracają wyłącznie od ludzi: ktoś rozpoznaje pradziadka, ktoś ma tę samą twarz w domowym albumie.
Szklane negatywy i klisze
Jeśli w rodzinie zostały szklane płyty — nie wyrzucaj i nie myj. Napisz, zanim cokolwiek z nimi zrobisz.
Nie skupujemy i nie prosimy o oddanie czegokolwiek. Wystarczy zdjęcie i zgoda na pokazanie go tutaj — albo sama informacja, że taka rzecz istnieje.
Napisz — kontakt@edwardjanusz.plRewersy, których dotąd nikt tu nie widział
W tym serwisie leży osiemdziesiąt osiem skanów odwrocia i do dziś żaden nie był nigdzie pokazany — mimo że opisy kart wspominają o pieczątkach i winietach dziewięćdziesiąt dziewięć razy. Czytelnik miał wierzyć na słowo.
Większość odwroci jest pusta: goły karton z liniami na adres. Ale część nosi winietę zakładu — rysunek zamawiany u litografów wiedeńskich, tłoczony albo drukowany, z herbem, wstęgą i podpisem. To najładniejsza grafika, jaką ten zbiór ma, i zarazem najlepszy dowód przy rozpoznawaniu.
Jak rozpoznać fotografię z atelier „E. Janusz”
Fotografie z atelier „E. Janusz” krążą wśród kolekcjonerów w bardzo różnym stanie: raz z pełną, czytelną pieczątką, raz z zupełnie czystym rewersem, gdzie o pochodzeniu decyduje tylko podobieństwo do już znanych zdjęć — kadr, papier, format. Ten poradnik zbiera to, co widać w naszym własnym katalogu, żeby ułatwić rozpoznanie kolejnych egzemplarzy.
Sygnatury i pieczątki — czego szukać na rewersie
Pełna pieczątka atelier
„FOT. E. JANUSZ w RZESZOWIE” — czasem z dopiskiem „Naśladownictwo zastrzeżone” (ówczesne zastrzeżenie praw autorskich). Najpewniejszy sposób ustalenia autorstwa — nie trzeba niczego porównywać z innymi egzemplarzami.
Pieczątka z marką papieru
Część odbitek ma przy sygnaturze atelier dopisek marki papieru fotograficznego (np. „ALFA”) — poza potwierdzeniem autorstwa to też wskazówka datująca, bo marki papieru miały swój okres produkcji.
Czysty rewers, rozpoznawalny papier
Zdarzają się egzemplarze bez żadnej pieczątki, ale na papierze znanej marki (np. Agfa) — w takich przypadkach o pochodzeniu z zakładu Janusza świadczy tylko podobieństwo kadru, formatu i stylu do już znanych zdjęć z tej samej serii, nie podpis wprost.
Sygnatury sprzed Rzeszowa (1880–1886)
Zanim Edward Janusz otworzył zakład w Rzeszowie, pracował dwa lata pod Lwowem i cztery lata w Złoczowie. Z okresu lwowskiego znana jest ozdobna winieta z napisem „EDWARD JANUSZ — FOTOGRAF — LWÓW — ZAMARSTYNÓW”. Odbitka z taką sygnaturą to najwcześniejszy możliwy okres jego pracy — i rzadkość, bo działał tam krótko i jako początkujący.
„Poldi Krause” — sygnatura Leopoldyny sprzed małżeństwa
Zanim wyszła za Edwarda, Leopoldyna Krause prowadziła własny zakład w Raabs an der Thaya w Dolnej Austrii; jej kartoniki firmowe nosiły winietę „Poldi Krause”. To osobna, samodzielna sygnatura — nie wariant sygnatury rzeszowskiej. Warta uwagi zwłaszcza dla kolekcjonerów austriackich i niemieckich.
Winiety wiedeńskie na rewersie
Zakład korzystał głównie z usług znanych litografów wiedeńskich, specjalizujących się w secesyjnych winietach o bogatej ornamentyce. Zamówienie decydowało o wykończeniu: złocone brzegi, efektowna faktura, tłoczone napisy. Bogata secesyjna winieta na rewersie pasuje więc do tego zakładu.
Pocztówki własnego nakładu
Firma wydawała własnym nakładem, z własnych zdjęć, serie kart pocztowych z widokami Rzeszowa — z podpisami po polsku. Polski podpis na widokówce rzeszowskiej z tego okresu to poszlaka za tym zakładem, choć sama w sobie niczego nie przesądza.
Portrety studyjne na passe-partout
Kartonowe portrety (typu cabinet card / CDV) mają zwykle tłoczoną lub kolorową sygnaturę „E. Janusz w Rzeszowie” na samym kartoniku, a po 1898 roku — pełną pieczątkę „Edward Janusz, c.k. nadworny fotograf, Rzeszów”, często z orłem austriackim jako elementem zdobniczym.
Formaty kartoników
Zakład wydawał zdjęcia naklejone na kartoniki w kilku ustalonych formatach. Wymiary tekturki bywają szybszym tropem niż pieczątka — zwłaszcza gdy rewers jest starty.
Wizytowy (CDV)
Tekturka ok. 10 × 6 cm. Najmniejszy z oferowanych formatów.
Gabinetowy
Tekturka ok. 16,5 × 11 cm. Format bardzo popularny — najczęściej spotykany.
Amerykański
Podłużna tekturka ok. 20,5 × 10 cm.
Wielkość naturalna
Powiększenia portretowe w skali naturalnej, często retuszowane i kolorowane tak, by naśladowały malowaną miniaturę.
Ściąga datowania
Adres: Sandomierska → Grunwaldzka
Ten sam adres zakładu (nr 18) figuruje pod dwiema nazwami ulicy: Sandomierska do 1910 roku, Grunwaldzka od 1910. Nazwa ulicy na sygnaturze lub pieczątce zawęża datowanie do jednej z tych dwóch epok.
Tytuł „c.k. nadworny fotograf”
Edward Janusz otrzymał ten tytuł w 1898 roku. Jego obecność na pieczątce lub passe-partout wyklucza datowanie sprzed 1898.
Typ nośnika: odbitka czy RPPC
Prawdziwa pocztówka fotograficzna (RPPC) to format, który spopularyzował się w Polsce i Europie Środkowej od początku XX wieku i dominował do lat 30. Wcześniejsze fotografie to zwykle odbitki na kartonie (w tym portrety na passe-partout), nie pocztówki.
Portret kolorowany i mocno retuszowany
W tej pracowni świadomie kładziono nacisk na portrety retuszowane, naśladujące malowane miniatury, i na kolorowanie odbitek różnych formatów. Silny retusz i kolor nie są więc oznaką późniejszej przeróbki — to była firmowa specjalność.
Papier: albuminowy czy żelatynowo-bromowy
Starszy papier albuminowy z czasem żółknie i pęka; od lat 70.–90. XIX wieku wypierał go trwalszy papier żelatynowo-bromowy o czystszej czerni. Stan i ton odbitki bywają więc pośrednią wskazówką co do okresu.
Bibliografia
Skąd pochodzi to, co czytasz. Cztery publikacje, dwa filmy i kilkadziesiąt źródeł internetowych — z pełnymi danymi, żeby dało się do nich dotrzeć i nas sprawdzić.
Publikacje
- „Kunszt Rzeszowskiej Fotografii”. Publikacja na licencji CC BY-SA 3.0 PL, dostępna w internecie; projekt dofinansowany w programie Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Wspólnie dla dziedzictwa”. Rozdział o historii firmy (s. 10–23) jest podstawą naszych tekstów o zakładzie i o pracy atelier.
- Rzeszowianie — portret własny. Fotografie z kolekcji Edwarda Janusza w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 2019. Koncepcja katalogu: Rafał Kocoł. Autorzy not katalogowych: Marzena Lorens, Ewelina Zatorska-Kocoł (część związana z kulturą żydowską, od nr. 201 do 399), Rafał Kocoł. Tłumaczenia: Edyta Wieteszka. Skanowanie i projekt graficzny: Rafał Kocoł. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. ISBN 978-83-88085-52-9.
- Elżbieta Kaliszewska, Krystyna Krzysztofowicz, „…czas w kadrze zatrzymany. Edward Janusz i jego fotografie”. Fundacja Rzeszowska, wydanie 1, Rzeszów 2018. Tekst: Elżbieta Kaliszewska. Dobór zdjęć z komentarzem: Krystyna Krzysztofowicz. Tłumaczenie: Małgorzata Kaliszewska. ISBN 978-83-951041-1-4.
- Emanuel Świeykowski, „Zabytki Rzeszowa”. Akademia Umiejętności, Kraków 1907. Źródło czterech fotografii i rycin publikowanych na tej stronie w domenie publicznej, ze skanów Biblioteki Narodowej.
Filmy
- „Rzeszowskie janusze” (2016), produkcja Fundacji Rzeszowskiej. Dokumentalna opowieść o galicyjskim Rzeszowie ocalonym w fotografii zakładu. Stąd pochodzą ustalenia o pracy atelier — rola pozera, technika retuszu, składanie zdjęć z kilku ujęć — oraz opinie o miejscu Janusza w fotografii.
- „Rzeszowskie janusze. Rodzina.” (2017), produkcja Fundacji Rzeszowskiej — druga część, poświęcona rodzinie. Stąd wiemy o Leopoldynie poza zakładem: o zakupie gruntów pod Zamczem, o domach, które tam postawiła, o jej testamencie z listopada 1931 roku i o osobach, które utrzymały firmę po wyjeździe Heleny.
- Oba filmy powstały w tej samej produkcji i tworzą całość; krążą po sieci na różnych kanałach, ale kanał, na którym akurat wiszą, nie jest ich producentem. Oba są częściowo fabularyzowane — mają sceny aktorskie z dialogami. Cytujemy z nich wyłącznie narrację i wypowiedzi rozmówców, wśród których są prawnuczka fotografa i historyk Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. Inscenizowanych dialogów nie traktujemy jako źródła.
Źródła internetowe — 49 pozycji
Poniższa lista nie jest przepisana ręcznie — składa się sama z przypisów umieszczonych przy zakładkach miejsc. Każdy z tych adresów stoi realnie za którymś zdaniem na tej stronie, a przy samych zakładkach można sprawdzić, za którym dokładnie.
- Archiwum Państwowe w Rzeszowie
- Biblioteka Narodowa / Polona
- Biuletyn Historii Sztuki / Instytut Sztuki PAN
- Dagny Nestorow, „Splendor principum ressoviensis”, DOI 10.36744/bhs.4111 — nowe datowanie dzwonnicy (projekt Bellottiego 1705–1712, budowa 1705–1720, nadbudowa Wiedemanna 1730), jej rola urbanistyczna i program reprezentacyjny Lubomirskich.
- Dagny Nestorow, „Splendor principum ressoviensis”, „Biuletyn Historii Sztuki” 87 (2025), nr 4, DOI 10.36744/bhs.4111 — fundacje Lubomirskich w Rzeszowie: rozbudowa zespołu pijarskiego 1697–1707, nekropolia serc i odczytanie miasta jako całości podporządkowanej zamkowi.
- Studia nad wyposażeniem rzeszowskiej rezydencji Lubomirskich na podstawie inwentarzy z lat 1720, 1722, 1753 i 1761 (m.in. Izabella Frużyńska, Dagny Nestorow).
- Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie
- Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa
- „Ulica 3 Maja — historie kamienic”: nazwy ulicy, handel, oświetlenie, ruch lewostronny do 1922, okupacja i życie codzienne.
- Galeria przy ul. 3 Maja 9 — instytucja przechowująca m.in. negatywy Edwarda Janusza i Rodziny.
- Karta obiektu GFK-1-1041: Edward Janusz i Rodzina, „Zamek Lubomirskich przed przebudową”, koniec XIX w., negatyw szklany 12,9×17,9 cm.
- Historia rzeszowskich cmentarzy
- Instytut Pamięci Narodowej
- Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen
- Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
- Joanna Rogóż — analiza antropologiczna szczątków z Placu Farnego: 39 grobów, do 72 osób, 56,90 procent dzieci i młodzieży.
- Paweł Kocańda, Ewelina Ocadryga-Tokarczyk, Tomasz Tokarczyk, t. XXXIX (2018), s. 149–162, DOI 10.15584/misroa.2018.39.10 — dendrochronologia (41 próbek, 19 dat, 1690–1750), ponad 400 elementów drewnianych w 8 poziomach, faszyna z szelągiem z 1664, dokument z 1569 (AGAD, Metryka Koronna 107, s. 165–171), gatunki drewna, datowanie radiowęglowe jam przedlokacyjnych, mur cmentarny przy farze.
- Ministerstwo Sprawiedliwości
- Muzeum Getta Warszawskiego
- Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
- Muzeum Okręgowe w Rzeszowie — Gabinet Fotografii
- Narodowe Archiwum Cyfrowe
- Narodowy Instytut Dziedzictwa
- Karta ratusza w Rzeszowie (zabytek.pl): metryka średniowieczna, przebudowa 1897–1900, autorstwo i wykonawcy dekoracji wnętrz.
- Karta kościoła farnego na zabytek.pl — opis naw bocznych jako barokowych z pierwszej połowy XVII wieku, wbrew obiegowej dacie 1754.
- Kasa Oszczędności, ul. 3 Maja 23: projekt Jana Perosiego wyłoniony w konkursie, budowa 1906–1907, eklektyzm, wnętrza piętra w stylu zakopiańskim autorstwa prof. Edgara Kovátsa.
- Karta zespołu zamkowego w Rzeszowie (zabytek.pl) — datowanie przebudowy 1901–1906 i opis autentycznej substancji.
- Nasza Przeszłość 46 (1976)
- Rzeszowskie Piwnice / Estrada Rzeszowska
- Sanktuarium Matki Bożej Rzeszowskiej
- Sąd Okręgowy w Rzeszowie
- Sprawozdanie archeologiczne — mur wokół fary
- Stanisław Dziedzic, opracowanie o Janie Sas-Zubrzyckim (2018)
- Studium zespołu zamkowo-ogrodowego
- Teatr im. Wandy Siemaszkowej
- Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Archeologii
- Urząd Miasta Rzeszowa
- „Zabytki Rzeszowa — Ratusz”: chronologia od wzmianki z 1427 roku, kolejne zniszczenia i odbudowy, remont 1993–1996 i dzisiejsza funkcja.
- Opracowanie konserwatorskie o kościele i klasztorze oo. Bernardynów: metryka, funkcja obronna, mauzoleum Ligęzów, kolejne przebudowy i odkrycia konserwatorskie.
- Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” — powstanie Towarzystwa, projektanci, funkcje budynku, przebudowy.
- Zarys historii ulicy 3 Maja, jej funkcji reprezentacyjnej i przekształcenia w deptak.
- Bank Kasy Oszczędności i Bank Austro-Węgierski przy 3 Maja: Teodor Hoffmann, projekt 1905, realizacja 1907, przebudowa 1938.
- „Zabytek czy nie zabytek — o losach kamienicy przy ul. 3 Maja 13”: bursa pijarska, KKO Izaaka Appermana 1889–92, okupacja, Delikatesy i Kosmos Gerarda Pająka 1960–61, Galeria Paniaga 2002.
- Jan Andrzej Pelar: koncesja z 16 maja 1848, pierwsza księgarnia, wypożyczalnia, drukarnia i początki lokalnej prasy.
- Ignacy Łukasiewicz, apteka Edwarda Hibla i konspiracja zakończona aresztowaniem w 1846 roku. Uwaga: artykuł zawiera literówkę „1946”.
- Kino Zorza przy 3 Maja 28 — pierwszy seans 28 sierpnia 1956 roku.
- Jan Janczykowski, „Zamek w Rzeszowie” — najszczegółowsze opracowanie architektoniczne fazy staropolskiej i XIX-wiecznej.
- „Zespoły rezydencjonalne — Zamek Lubomirskich”: przebieg inwestycji 1902–1905, wykonawca, data poświęcenia.
- Biogram Joanny ze Steinów Lubomirskiej — wyjazd po śmierci męża, powrót na zamek w 1761 i zarząd miastem.
- „Jak bułgarscy antyfaszyści planowali odbić z rąk Niemców Wincentego Witosa” — okoliczności i warunki pobytu Witosa w więzieniu na zamku.
- Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN
Źródła i licencje
Treści historyczne tej strony opierają się na czterech publikacjach, dwóch filmach i kilkudziesięciu źródłach internetowych — pełny wykaz z danymi wydawniczymi jest w sekcji „Bibliografia” powyżej. Najkrócej: podstawą jest „Kunszt Rzeszowskiej Fotografii” (CC BY-SA 3.0 PL), wykorzystany zgodnie z licencją, z wymaganą atrybucją tytułem publikacji. Pozostałe pozycje są objęte pełną ochroną prawną — korzystamy z nich jako ze źródła faktów, z podaniem autorstwa, i nie przedrukowujemy z nich ani tekstu, ani zdjęć. Dane o losach i wielkości spuścizny — podział między Muzeum Okręgowe a Galerię Fotografii Miasta Rzeszowa, okoliczności odnalezienia archiwum w 1997 roku i stan jego opracowania — pochodzą ze stron obu instytucji, z Muzeum Historii Miasta Rzeszowa oraz z prasy regionalnej. Ustalenie o pierwotnym, zielonym kolorze szyldu zakładu pochodzi z korespondencji z Działem Historycznym Muzeum Okręgowego w Rzeszowie (sierpień 2026). Materiały udostępniane przez to muzeum podpisujemy formułą, o którą prosi: „Ze zbiorów Działu Historycznego Muzeum Okręgowego w Rzeszowie”. Skany i fotografie pochodzą ze zbioru prywatnego i są publikowane bez korekty wyglądu ani kolorystyki — to oryginały. Wyjątkiem są wersje wyraźnie oznaczone ◆AI: to eksperymentalne koloryzacje wykonane algorytmicznie, prezentowane wyłącznie obok oryginału i nigdy zamiast niego.