Zamek Lubomirskich

Lubomirscy i Tylman z Gameren

Po sporach spadkowych Rzeszów obejmuje w 1649 roku Jerzy Sebastian Lubomirski, mąż Konstancji Ligęzianki. Zamek przechodzi wtedy przez najgorsze lata swojej militarnej historii: w 1655, w czasie potopu, zdobywają go Szwedzi po dwudniowym oblężeniu, a dwa lata później zajmują wojska siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego.

W 1667 dobra obejmuje Hieronim Augustyn Lubomirski i zastaje budowlę w złym stanie. Zamawia projekt u Tylmana z Gameren — Holendra osiadłego w Rzeczypospolitej, który w drugiej połowie XVII wieku jest architektem pierwszego wyboru dla dworu i dla najpotężniejszych rodów. Zachował się rysunek fortyfikacji datowany 24 marca 1682 roku. Prace prowadzi Piotr Belotti, po nim jego syn Jan Chrzciciel.

Powstaje forteca typu holenderskiego na planie czworoboku: cztery bastiony w narożach, kurtyny między nimi, fosa, most zwodzony i rawelin osłaniający wjazd. To nie jest zamek z basztami, tylko nowoczesna wtedy budowla artyleryjska — masy ziemi i kamienia, które miały pochłaniać kule, a nie je odbijać. Do 1695 roku zamek ma czteroskrzydłową formę z dziedzińcem i nowy system bastionowy.

[1] Urząd Miasta Rzeszowa[2] Narodowy Instytut Dziedzictwa

Ogród, którego już nie ma

Rycina pokazuje coś, czego dziś nie zobaczy żaden przewodnik: zamek był środkiem wielkiego założenia ogrodowego, a nie budynkiem przy ulicy.

Pośrodku ogrodu stał pałac letni, oznaczony numerem 7 — mała, wygodna siedziba zbudowana obok starego zamku wedle zasady parvam sed aptam, „małą, ale odpowiednią”. Przed nim, w stronę zamku, ciągnął się wzdłuż tarasu symetryczny ogród kwiatowy, jardin à la française zarysowany w duchu Le Nôtre’a: szeroka droga po osi budynku zakończona bramą wjazdową, po pięć prostokątnych kwater z każdej strony, otoczonych wazami na niskich piedestałach, a w kwaterach kwietniki o liniach wysadzanych bukszpanem — parterres en broderie. W czterech były baseny, zapewne z wodotryskami.

Dalej rozlewały się szeroko wody, a na nich wyspa z kioskiem. Był też labirynt z grabów, coś w rodzaju amfiteatru i budynek gościnny.

Sam pałacyk przetrwał. Fotografia doktora Emanuela Świeykowskiego, opublikowana w 1907 roku, pokazuje jego fasadę z bocznym ryzalitem, bogaty portal i dwoje dzieci siedzących w oknie. Reszta — ogród, staw, wyspa, labirynt, most zwodzony — istnieje wyłącznie na rycinie.

[7] Emanuel Świeykowski, „Zabytki Rzeszowa”, 1907[1] Urząd Miasta Rzeszowa[2] Narodowy Instytut Dziedzictwa

Dom, nie urząd — ostatni mieszkańcy

Łatwo zapomnieć, że przez dwa pokolenia to był po prostu czyjś dom. W 1718 roku Jerzy Ignacy Lubomirski żeni się z Marianną z Bielińskich Denhoffową i — jak podaje Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — Rzeszów staje się dla niego „nie tylko rezydencją, ale i ogniskiem domowym”. Pod koniec życia mieszka tu na stałe, porządkując sprawy i ustalając sukcesję.

Umiera 19 lipca 1753 roku o czwartej nad ranem, w obecności rektora rzeszowskich pijarów. Jego ciało jest przez dziewięć dni wystawione w zamku; potem kondukt prowadzi je do kościoła Bernardynów, a 25 października trumna spoczywa u kapucynów w Rozwadowie. Młoda wdowa, Joanna ze Steinów, wyprowadza się z Rzeszowa na dwór królewski, gdzie zyskuje znaczne wpływy.

Wraca w 1761 roku, po śmierci pasierba Teodora Hieronima. Osiada na zamku, podejmuje licznych gości i zarządza miastem oraz okolicznymi wsiami. To ostatni okres, w którym ta budowla żyje jako rezydencja. Jej najstarszy syn Franciszek jest właścicielem Rzeszowa do 1812 roku, ale rzeszowska linia rodu przenosi stałą siedzibę do Charzewic już w 1792.

[5] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa[6] Urząd Miasta Rzeszowa

Zamek bez hełmu

To jest stan, który utrwaliła najstarsza fotografia zamku w tym zbiorze — i rzecz w nim najcenniejsza. Długie skrzydło dawnego pałacu warownego nad bastionowym wałem, a po lewej wieża bramna pozbawiona górnych kondygnacji, przykryta prowizoryczną niską kopułą z latarnią.

Kto porówna to zdjęcie z późniejszym, zobaczy dwie zupełnie różne wieże i słusznie się zdziwi. To jednak jedna i ta sama wieża, sfotografowana po obu stronach przełomu. Potwierdza to niezależnie fotografia Świeykowskiego z poprzedniego rozdziału: ta sama niska kopuła z latarnią, widziana z innej strony.

Fotografii zamku sprzed przebudowy zachowało się niewiele. Właściciel tego zbioru udostępnił swoją przewodnikom PTTK właśnie z tego powodu.

Warto przy tym wiedzieć, że nasza odbitka nie jest odosobniona. Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa przechowuje szklany negatyw sygnowany „Edward Janusz i Rodzina”, opisany wprost jako „Zamek Lubomirskich przed przebudową”, z końca XIX wieku, o wymiarach 12,9 × 17,9 cm (sygn. GFK-1-1041). W tym samym archiwum jest jeszcze kilka innych ujęć zamku z tego zakładu. To znaczy, że atelier fotografowało zamek serią — a nasza płyta jest jej częścią.

[1] Urząd Miasta Rzeszowa[11] Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa

Wojna: więzienie niemieckie i Wincenty Witos

W czasie okupacji niemieckiej przez więzienie na zamku przechodzi ponad cztery i pół tysiąca więźniów politycznych.

Najbardziej znanym z nich jest trzykrotny premier Rzeczypospolitej, przywódca ruchu ludowego Wincenty Witos. Niemcy aresztowali go 16 września 1939 roku i osadzili najpierw w budynku Sądu Grodzkiego w Jarosławiu. 20 października przewieziono go do Rzeszowa, a w listopadzie znalazł się w więzieniu na zamku. Traktowano go jako więźnia szczególnego: miał wyraźnie lepsze warunki i wyżywienie, mógł stosunkowo swobodnie poruszać się po więzieniu, odwiedzać innych w celach, a do pomocy przydzielono mu współwięźnia — „posługacza” Ignacego Musiała, przywiezionego razem z nim.

Powód tych względów nie był humanitarny. Okupanci przez cały czas próbowali skłonić Witosa do firmowania swoim nazwiskiem kolaboracyjnych planów. Nie zgodził się ani razu. W marcu 1940 roku wywieziono go do Berlina, gdzie orzeczono wobec niego przymusowe internowanie.

W nocy z 7 na 8 października 1944 kapitan Łukasz Ciepliński na czele około stuosobowego oddziału Armii Krajowej podjął próbę uwolnienia około czterystu żołnierzy AK przetrzymywanych na zamku. Akcja się nie powiodła.

[4] Instytut Pamięci Narodowej[8] Urząd Miasta Rzeszowa / „Podkarpacka historia”

Co z tego wszystkiego zostało

Ze starej fortecy zachowały się: dolna część wieży bramnej, część piwnic, fortyfikacje bastionowe i fragmenty fosy. Wszystko inne, co widać nad wałami, jest młodsze niż fotografie z tej strony.

Zamek jest siedzibą Sądu Okręgowego w Rzeszowie przy placu Śreniawitów 3; do 1981 działało tu również więzienie. Obiekt jest udostępniany do zwiedzania, a w wakacje oprowadzają tu wycieczki przewodnicy PTTK. Stan informacji: sierpień 2026.

Osiem fotografii z tego zbioru pokazuje zamek w dwóch stanach po obu stronach przełomu. Wszystkie są niżej, w pełnej rozdzielczości — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.

[2] Narodowy Instytut Dziedzictwa[12] Sąd Okręgowy w Rzeszowie