Ratusz
Trzy fotografie z jednego atelier pokazują ten sam budynek przed wielką przebudową i po niej. A sama przebudowa jest w Rzeszowie tak skuteczna, że dziś mało kto pamięta, iż ratusz ma metrykę średniowieczną i wyglądał zupełnie inaczej.
- 1427pierwsza wzmianka źródłowa o ratuszu
- przed 1591Ligęza stawia ratusz murowany
- 1897–1900przebudowa, która dała dzisiejszą formę
- dziśsiedziba prezydenta i Rady Miasta
Ten sam ratusz, dwie epoki
Najprościej zobaczyć to na dwóch naszych zdjęciach Rynku. Na jednym stoi budynek dwukondygnacyjny z dachem czterospadowym i drewnianą wieżyczką; na drugim — historyzujący gmach ze szczytami, wieżyczkami i zegarem. To ta sama instytucja w tym samym miejscu, tylko po przebudowie z lat 1897–1900.
Drewniany, potem murowany
Ratusz jest w Rzeszowie starszy niż jakikolwiek jego dzisiejszy mur. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że drewniany budynek z piwnicami istniał tu już w XIV wieku, a dokument miejski z 1427 roku potwierdza jego funkcjonowanie. Dalsze losy tej najstarszej, drewnianej budowli nie są dobrze rozpoznane.
Murowany ratusz powstał przed 1591 rokiem, na polecenie Mikołaja Spytka Ligęzy — tego samego, który budował zamek i fundował kościół Bernardynów. Był niewielki: ganek, przedsionek i wieża. Wokół stały kramy, bo ratusz nie był wtedy wyłącznie siedzibą władz, lecz elementem gospodarczej infrastruktury rynku. Handel i urząd stały tu obok siebie od początku.
Zniszczenie i odbudowa
W 1657 roku ratusz został zniszczony podczas najazdu wojsk Jerzego II Rakoczego — tego samego, który dwa lata po Szwedach zajął również zamek. W drugiej połowie XVII wieku odbudowano go jako budynek dwukondygnacyjny z dachem czterospadowym, wieżyczką i attyką od wschodu.
Około 1730 roku remontem i rozbudową kierował Karol Henryk Wiedemann — architekt, który w tym samym czasie nadawał ostateczny kształt zamkowi Lubomirskich. Ratusz miał wtedy zróżnicowaną bryłę i wieżę zegarową. Warto to zauważyć: ten sam człowiek projektował w Rzeszowie i rezydencję magnata, i siedzibę mieszczan.
Urząd, straż, więzienie i szkoła pod jednym dachem
Epoka austriacka przyniosła serię długich remontów, prowadzonych z przerwami w latach 1867–1884. Ciekawsze jest jednak to, co się w tym budynku wtedy mieściło. Oprócz władz miejskich bywały tu w różnych okresach funkcje handlowe, straż miejska, więzienie, a czasowo także szkoła.
Więzienie w ratuszu zlikwidowano w 1892 roku, a jego pomieszczenia zaczęto wykorzystywać między innymi handlowo. Pięć lat później ruszyła przebudowa, która zamieniła ten wielofunkcyjny, przypadkowo narosły budynek w reprezentacyjną siedzibę samorządu.
Przebudowa, która stworzyła dzisiejszy ratusz
To jest moment, w którym powstał ratusz, jaki dziś rozpoznaje każdy rzeszowianin: forma historyzująca, łącząca elementy neogotyckie i neorenesansowe, ze szczytami, narożnymi wieżyczkami i zegarem.
KTO ją zaprojektował, nie jest rozstrzygnięte i nie należy udawać, że jest. Narodowy Instytut Dziedzictwa przypisuje projekt reprezentacyjnej siedziby Franciszkowi Skowronowi, budowniczemu radcy ze Lwowa, a projekt wnętrz Kazimierzowi Hołubowiczowi. Część badaczy widzi udział Hołubowicza szerzej, inni wskazują Władysława Niemekskiego. Nadzór budowlany miał mistrz Franciszek Stążkiewicz. Do dziś nie ma pewności, kto był autorem ostatecznie zrealizowanego projektu.
Wnętrza dostały wtedy reprezentacyjną salę posiedzeń, witraże i bogatą dekorację. Ze źródeł znamy nazwiska wykonawców: malarza Szczurowskiego, witrażystę Henryka Schapira, kowala Michała Woźniaka i firmę Komorowskiego ze Lwowa, która dostarczyła zegar.
Pocztówka wydana w 1903 roku nakładem zakładu Edwarda Janusza pokazuje efekt tej przebudowy zaledwie trzy lata po jej zakończeniu — i jest to ten sam ratusz, który stoi na Rynku dzisiaj.
Dewastacja i powrót
W czasie II wojny światowej ratusz został zdewastowany — ucierpiała zwłaszcza dekoracja rzeźbiarska i malarska. Oficjalne materiały miejskie odnotowują również usunięcie polskiego orła przez okupanta. To ten sam mechanizm, który w 1940 roku zdjął z ulic Rzeszowa pomniki Mickiewicza, Kościuszki i Lisa-Kuli: usuwano znaki, nie budynki.
Gruntowny remont z rekonstrukcją i modernizacją wnętrz przeprowadzono w latach 1993–1996. Zewnętrzna forma z końca XIX wieku zachowała się do dziś z niewielkimi zmianami — dlatego nasze zdjęcia z międzywojnia da się dziś porównać z widokiem z Rynku niemal jeden do jednego.
Co widzimy dzisiaj
Przede wszystkim kompozycję z lat 1897–1900. To nie jest „nietknięty renesansowy ratusz”, lecz budynek wielowarstwowy: średniowieczny funkcją, starszy fundamentami, a historyzujący formą zewnętrzną z końca XIX wieku.
Stan na sierpień 2026: w ratuszu przy Rynku 1 urzędują prezydent Rzeszowa i Rada Miasta. Sama płyta Rynku, na naszych zdjęciach zastawiona furmankami i straganami, jest dziś wyłączona z ruchu kołowego, wyłożona granitem i zajęta przez ogródki kawiarniane. Funkcja handlowa, która towarzyszyła ratuszowi od czasów Ligęzy, nie zniknęła — zmieniła tylko formę.
Chronologia
Każdy punkt wskazuje źródło. Tam, gdzie źródła podają różne rzeczy, rozbieżność jest oznaczona, a nie rozstrzygnięta na siłę.
Drewniany ratusz z piwnicami
potwierdzoneNID wskazuje, że drewniany ratusz z piwnicami istniał już w XIV wieku.
Najstarsze potwierdzenie źródłowe
potwierdzoneRatusz jest poświadczony dokumentem miejskim. Dalsze losy tej najstarszej drewnianej budowli nie są dobrze rozpoznane.
Ligęza buduje ratusz murowany
potwierdzoneNiewielki budynek murowany z gankiem, przedsionkiem i wieżą. Wokół stały kramy — ratusz był elementem gospodarczej infrastruktury rynku, nie tylko siedzibą władz.
Zniszczenie podczas najazdu Rakoczego
potwierdzoneRatusz zniszczony przez wojska Jerzego II Rakoczego — tego samego, który dwa lata wcześniej po Szwedach zajął zamek.
Odbudowa
potwierdzonePowstaje budynek dwukondygnacyjny z dachem czterospadowym, wieżyczką i attyką od wschodu — czyli dokładnie taki, jaki widać na najstarszym zdjęciu Rynku w tym zbiorze.
Wiedemann
potwierdzoneKarol Henryk Wiedemann kieruje remontem i rozbudową. Ratusz ma zróżnicowaną bryłę i wieżę zegarową. Ten sam architekt nadaje w tym czasie ostateczny kształt zamkowi Lubomirskich.
Długie remonty w epoce austriackiej
potwierdzoneSeria większych prac. Poza władzami miejskimi mieściły się tu w różnych okresach funkcje handlowe, straż miejska, więzienie, a czasowo szkoła.
Koniec więzienia w ratuszu
potwierdzonePo likwidacji więzienia jego pomieszczenia wykorzystywano m.in. handlowo.
Przebudowa, która dała dzisiejszą formę
źródła się różniąRozbudowa i przekształcenie nadały obiektowi formę historyzującą, łączącą neogotyk z neorenesansem. NID przypisuje projekt Franciszkowi Skowronowi, a wnętrza Kazimierzowi Hołubowiczowi; inne opracowania wskazują szerszy udział Hołubowicza albo Władysława Niemekskiego, a nadzór budowlany miał Franciszek Stążkiewicz. Autorstwo zrealizowanego projektu pozostaje nierozstrzygnięte.
Wnętrza: sala posiedzeń, witraże, zegar
potwierdzonePowstaje reprezentacyjna sala posiedzeń z witrażami i bogatą dekoracją. Ze źródeł znamy wykonawców: malarza Szczurowskiego, witrażystę Henryka Schapira, kowala Michała Woźniaka i firmę Komorowskiego ze Lwowa, autora zegara.
Zakład Janusza wydaje pocztówkę z nowym ratuszem
potwierdzonePocztówka „Ratusz w Rzeszowie od południa i zachodu” ukazuje się nakładem c. i k. nadwornego fotografa E. Janusza — trzy lata po zakończeniu przebudowy.
Dewastacja
potwierdzoneSzczególnie ucierpiała dekoracja rzeźbiarska i malarska. Materiały miejskie odnotowują też usunięcie polskiego orła przez okupanta.
Generalny remont
potwierdzoneGruntowny remont, rekonstrukcja i modernizacja wnętrz. Zewnętrzna forma z końca XIX wieku zachowała się z niewielkimi zmianami.
Siedziba władz miasta
potwierdzoneRynek 1. Urzędują tu prezydent Rzeszowa i Rada Miasta. Stan informacji: sierpień 2026.
Gdzie źródła nie pozwalają mówić kategorycznie
Kto zaprojektował przebudowę
NID: projekt Franciszka Skowrona, wnętrza Kazimierza Hołubowicza. Inne opracowania wskazują szerszy udział Hołubowicza albo Władysława Niemekskiego. Nie należy mówić bez zastrzeżenia, że „cały dzisiejszy ratusz zaprojektowała jedna osoba”.
Odrzucona atrybucja „Serkowski i Struck”
W sieci pojawia się przypisanie przebudowy Sebastianowi Serkowskiemu i budowniczemu Henrykowi Struckowi. W sprawdzonych źródłach urzędowych i instytucjonalnych nie ma ani jednego, ani drugiego nazwiska. Nie używamy tej wersji.
„Renesansowy ratusz”
Bryła, którą widać dziś z Rynku, to kompozycja z lat 1897–1900. Nazywanie jej renesansowym ratuszem myli formę zewnętrzną z metryką miejsca i funkcji.
Na co patrzeć i czego nie mówić
Dwa zdjęcia, jedno zdanie
Najprostszy sposób opowiedzenia tej historii: pokazać obok siebie nasze zdjęcie Rynku sprzed 1897 i dzisiejszy widok. Ta sama instytucja, to samo miejsce, zupełnie inna bryła — a między nimi trzy lata pracy.
Ligęza w trzech miejscach naraz
Mikołaj Spytek Ligęza stawia ratusz murowany przed 1591, buduje zamek od końca XVI wieku i funduje kościół Bernardynów w latach 1610–1629. Trzy najważniejsze budowle miasta wychodzą od jednego człowieka — to mocny punkt zaczepienia dla całej trasy.
Wiedemann też jest wszędzie
Około 1730 roku ten sam Karol Henryk Wiedemann prowadzi prace przy ratuszu i nadaje ostateczny kształt zamkowi. Widok Rzeszowa z 1762 roku, który rysuje, jest do dziś najważniejszą ikonografią miasta.
Czego nie mówić o zegarze
Wieża zegarowa istniała już około 1730 roku, ale zegar, który znamy, dostarczyła przy przebudowie firma Komorowskiego ze Lwowa. To dwie różne rzeczy i łatwo je pomylić.
3 zdjęcia ze zbioru
Kliknij kartę, aby zobaczyć pełny skan — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.
Źródła
Zasada: źródło popularne nie rozstrzyga sporu, jeżeli dostępne jest źródło urzędowe, instytucjonalne albo archiwalne.
- Narodowy Instytut Dziedzictwa — Karta ratusza w Rzeszowie (zabytek.pl): metryka średniowieczna, przebudowa 1897–1900, autorstwo i wykonawcy dekoracji wnętrz. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — „Zabytki Rzeszowa — Ratusz”: chronologia od wzmianki z 1427 roku, kolejne zniszczenia i odbudowy, remont 1993–1996 i dzisiejsza funkcja. otwórz źródło →
- Biblioteka Narodowa / Polona — Pocztówka „Ratusz w Rzeszowie od południa i zachodu”, [1903], nakładem c. i k. nadwornego fotografa E. Janusza. Domena publiczna, udostępniona przez Wikimedia Commons. otwórz źródło →