Zamek Lubomirskich PRZED przebudową, ze starą wieżą bez hełmu, pocztówka fotograficzna — Edward Janusz, Rzeszów

Zamek Lubomirskich w Rzeszowie w stanie sprzed przebudowy — ujęcie od strony pól, znad bastionowego wału. To jest ta sama budowla co na karcie [DZF:1:20], tylko o pokolenie wcześniej, i właśnie dlatego wieża wygląda inaczej: nie jest to inny obiekt, lecz ta sama wieża bramna, pozbawiona górnej kondygnacji i hełmu, przykryta prowizoryczną niską kopułą. Górne kondygnacje wieża straciła po wielkim pożarze miasta 26 czerwca 1842 roku, kiedy spłonął dach zamku. Zamek zaczął stawiać pod koniec XVI wieku Mikołaj Spytek Ligęza, na południe od miasta, wykorzystując korzystny układ wodny; w 1620 podjął przebudowę w typie palazzo in fortezza, z umocnieniami w systemie nowowłoskim, i umarł w 1637, nie kończąc dzieła.

Rzeszów stał się rodową siedzibą Lubomirskich, a od 1682 Hieronim August Lubomirski rozbudował i umocnił zamek WEDŁUG PROJEKTU TYLMANA Z GAMEREN — prace prowadził Piotr Bellotti, potem jego syn Jan Chrzciciel. Powstała fortyfikacja typu holenderskiego na planie czworoboku. Ostateczny kształt nadał założeniu Karol Henryk Wiedemann, architekt i inżynier wojskowy, działający tu od około 1720 do połowy XVIII wieku. Plan z 1762 roku pokazuje rozległy zespół obronno-rezydencjonalno-ogrodowy: czworoboczny piętrowy zamek z WIEŻĄ PODNIESIONĄ O KONDYGNACJĘ I ZWIEŃCZONĄ WYNIOSŁYM HEŁMEM, ryzality z trójkątnymi szczytami, kaplicę zamkową z kopułą wtopioną w połacie dachu, czworobok wałów z bastionami w narożach, most zwodzony i rawelin przed wjazdem, staw z wyspą i pawilonem od wschodu oraz kwaterowy ogród z pałacem letnim od północy.

W 1812 zamek przestał być rezydencją Lubomirskich, w 1820 zamek wykupił rząd austriacki, którzy urządzili w nim sąd, cyrkuł i więzienie, zburzyli rawelin i dostawili budynek więzienny. Wtedy też wieża straciła górną kondygnację i hełm. Ratowanie zaczęto w 1890; w 1897 Zygmunt Hendel wykonał inwentaryzację, a 1 maja 1902 ruszyły prace prowadzone przez przedsiębiorstwo Hipolita Śliwińskiego ze Lwowa.

Gmach zamku rozebrano i postawiono praktycznie od nowa — z wyjątkiem wieży, którą podwyższono i zwieńczono neobarokowym hełmem. Powstał czteroskrzydłowy, dwupiętrowy gmach sądowy z elewacjami dekorowanymi boniowaniem. Prace skończono w listopadzie 1905, a poświęcenie odbyło się 21 stycznia 1906. Zdjęcie powstało więc przed 1 maja 1902, a że zakład działa od 1886 — między 1886 a 1902. Fotografii zamku sprzed przebudowy, ze starą, ściętą wieżą, zachowało się niewiele, co czyni tę odbitkę dokumentem o realnej wartości źródłowej.

Stan na sierpień 2026: w zamku mieści się Sąd Okręgowy w Rzeszowie, plac Śreniawitów 3; do 1981 działało tu również więzienie. Sąd prowadzi udostępnianie zamku do zwiedzania. Atelier Edwarda Janusza.