Paniaga
Najbardziej reprezentacyjna ulica dawnego Rzeszowa — i ta, którą mamy w zbiorze najlepiej udokumentowaną: pięć fotografii z atelier Janusza pokazuje ją od kościoła Świętego Krzyża po gmachy dwóch banków. Nazywała się kolejno Pijarska, Popijarska, Pańska, 3 Maja i Breitestraße, a „Paniaga” to potoczna nazwa, która przetrwała wszystkie urzędowe. W 2017 roku, przy okazji przebudowy nawierzchni, archeolodzy zdjęli z niej bruk i znaleźli pod spodem osiem poziomów drewnianej drogi.
- 8poziomów drewnianej drogi pod brukiem
- 1690–1750daty ścięcia datowanego drewna
- 6urzędowych nazw tej samej ulicy
- 5naszych fotografii z tej ulicy
Jedną ulicą da się opowiedzieć całe miasto
Kolegium i kościół pijarów, gimnazjum, dwa banki, pierwsza księgarnia, apteka, w której konspirował Łukasiewicz — wszystko przy jednym ciągu długości kilkuset metrów. Nasze zdjęcia pokazują ten ciąg w jego najlepszym momencie: gdy był już wybrukowany, oświetlony i zabudowany gmachami, które miały świadczyć o randze miasta.
Zanim była ulica, był trakt przez mokradła
Teren dzisiejszej Paniagi był zasiedlony wcześniej niż lokowane miasto. Podczas badań z 2017 roku, przy dawnym kompleksie pijarskim, odsłonięto wczesnośredniowieczny obiekt z ceramiką z XII–XIII wieku — dowód, że ludzie mieszkali tu przed 1354 rokiem.
Trzeba to od razu doprecyzować, bo łatwo z tego zrobić zdanie, którego źródła nie potwierdzają: to dowód ZASIEDLENIA TERENU, nie dowód, że stało tu wtedy miasto ani tym bardziej gród. Starsza hipoteza o grodzie na Grodzisku nie została archeologicznie potwierdzona.
Sama droga jest starsza od zabudowy. Źródło pisane z 1569 roku wymienia drogę z faszyny i pni, ciągnącą się przez przedmieścia Rzeszowa w stronę Węgier — raport archeologiczny wskazuje odpis w Metryce Koronnej w AGAD. Ulica zaczęła się więc nie od kamienic, tylko od potrzeby przeprowadzenia ruchu przez podmokły grunt.
[1] Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Archeologii[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
Osiem drewnianych ulic jedna pod drugą
Przebudowa nawierzchni deptaka dała archeologom to, czego nie daje się zaplanować: możliwość rozebrania ulicy warstwa po warstwie. Przy kamienicach NR 8 I 16 odsłonięto OSIEM POZIOMÓW dawnego moszczenia — kolejnych drewnianych nawierzchni układanych jedna na drugiej.
Najniższy poziom stanowiła faszyna, datowana na XVII wiek. Rozstrzygnęła o tym moneta znaleziona w jej stropie: SZELĄG LITEWSKI WYBITY W MENNICY W WILNIE W 1664 ROKU. Na faszynie położono potem drogę z bali, która przez pożary i zwykłe zużycie wymagała częstej wymiany — stąd tyle poziomów.
Z konstrukcji pobrano 41 PRÓBEK DREWNA; dla 19 udało się ustalić datę ścięcia drzewa. Wszystkie mieszczą się w wąskim przedziale OD 1690 DO 1750 ROKU. To nie jest data budowy ulicy — to daty kolejnych napraw. Drewno w większości sosnowe (trzydzieści przypadków), rzadziej jodła i świerk.
Przy okazji tych samych badań, w rejonie fary, odsłonięto czterdzieści dwa pochówki szkieletowe i fragment muru ogrodzenia cmentarza przykościelnego, a przy kompleksie pijarskim — nieznane wcześniej mury klasztoru.
[1] Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Archeologii[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
Sześć nazw jednej ulicy
Nazwa tej ulicy zmieniała się razem z tym, kto w mieście rządził i co przy niej stało. PIJARSKA — od około 1654 roku, od nowego kolegium. POPIJARSKA (Expiratesgasse) — po kasacie zakonu; tak figuruje na planie z 1826 roku. PAŃSKA (Herrengasse) — od około 1828, gdy stała się ulicą administracji i usług.
3 MAJA — od 1891 roku, w stulecie Konstytucji. SZEROKA (Breitestraße) — nazwa okupacyjna z lat 1939–1944. Po 1944 wraca 3 Maja, a od 1997 roku ulica jest strefą pieszą.
PANIAGA to potoczna, utrwalona forma dawnej Pańskiej. Nie była osobną nazwą urzędową i nie ma daty nadania — ale przetrwała wszystkie sześć oficjalnych i to jej dziś używają mieszkańcy.
[3] Urząd Miasta Rzeszowa[4] Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa
Księgarnia, apteka i pierwsze lampy
16 maja 1848 roku JAN ANDRZEJ PELAR dostał koncesję i otworzył na rogu Placu Farnego i Pańskiej pierwszą rzeszowską księgarnię. W latach 1855–56 doszła wypożyczalnia książek i pierwsza w mieście drukarnia, a od 1883 roku stąd wychodziła lokalna prasa — „Przegląd Rzeszowski” i „Kuryer Rzeszowski”. To nie była „stara księgarnia”: to było centrum informacji dziewiętnastowiecznego Rzeszowa.
Przy tej samej ulicy, w aptece EDWARDA HIBLA — miasto lokuje ją mniej więcej przy dzisiejszym rogu 3 Maja i Jagiellońskiej — pracował młody IGNACY ŁUKASIEWICZ, zanim skonstruował lampę naftową. Apteka była miejscem spotkań działaczy niepodległościowych; Łukasiewicz został aresztowany w 1846 roku. (Uwaga przy korzystaniu ze źródła: oficjalny artykuł miejski ma w jednym miejscu oczywistą literówkę „1946”.)
Ulica nowocześniała szybko: chodniki w 1878 roku, pierwsze lampy gazowe w 1900, elektryczne w 1911. W 1909 wytyczono Jagiellońską i mniejsze przecznice. Kasztany przy Zamkowej i lipy bliżej Placu Farnego budowały ten reprezentacyjny charakter, który widać na naszych zdjęciach.
[8] Urząd Miasta Rzeszowa[9] Urząd Miasta Rzeszowa[4] Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa
Dwa banki obok siebie
W ciągu trzech lat przy Pańskiej stanęły dwa gmachy finansowe, które do dziś wyznaczają skalę tej ulicy — i oba są na naszej karcie [DZF:1:9], jeden przy drugim.
3 MAJA 23 — KASA OSZCZĘDNOŚCI. Projekt wyłoniono w konkursie; wygrał JAN PEROSI, absolwent Politechniki Lwowskiej. Budowa 1906–1907. Styl eklektyczny, historyzujący: neogotyckie sterczyny, cebulasta wieżyczka w narożniku, wielka arkada wejściowa. Najciekawsze jest jednak wnętrze: reprezentacyjne pomieszczenia piętra, w tym sala bankietowa, dostały wystrój W STYLU ZAKOPIAŃSKIM autorstwa profesora EDGARA KOVÁTSA ze Lwowa. Bank galicyjski z góralską izbą na piętrze — to nie jest zestawienie, którego można się spodziewać.
3 MAJA 21 — BANK AUSTRO-WĘGIERSKI. Projekt TEODORA HOFFMANNA z 1905 roku, realizacja 1907, przebudowa w 1938. Po 1918 mieściły się tu PKKP i Bank Polski — i pod tą nazwą gmach wraca na naszej karcie [DZF:1:15].
Nasza karta [DZF:1:10] pokazuje Kasę Oszczędności z bliska, razem z ogródkiem przed budynkiem, którego dziś nie ma.
[5] zabytek.pl / Narodowy Instytut Dziedzictwa[6] Urząd Miasta Rzeszowa
3 Maja 13 — jeden adres, pięć tożsamości
Jeżeli szukać na tej ulicy jednego budynku, który streszcza jej całą historię, to jest nim numer 13. Na widoku Wiedemanna z 1762 roku stoi tu parterowa BURSA PIJARSKA z centralną wieżyczką.
W 1884 roku bursę rozebrano, a w latach 1889–92 stanęła na tej parceli KOMUNALNA KASA OSZCZĘDNOŚCI według projektu IZAAKA APPERMANA — reprezentacyjny neorenesans. W latach 1939–44 dawny bank zajęły niemiecka policja i sąd wojenny.
W latach 1960–61 GERARD PAJĄK przebudował fasadę radykalnie: szkło, neon, DELIKATESY i kino KOSMOS. W 2002 roku ALDONA WYSOCKA przywróciła elementy historyzujące jako Galeria Paniaga — ale nie jest to rekonstrukcja substancji z 1892 roku. Dziś mieści się tu Urban Lab.
Ten adres jest dobrym miejscem na pytanie, które przy tej ulicy wraca: kiedy mocno przebudowany budynek jest jeszcze zabytkiem, a kiedy już nowym budynkiem w starym miejscu?
Ulica jako korytarz wojny
W latach 1914–1915 przechodziły tędy tabory, artyleria i oddziały kolejnych armii; ucierpiały nawierzchnie i zabudowa szkolna.
Detal, który zmienia czytanie starych zdjęć: DO POŁOWY 1922 ROKU obowiązywał w Rzeszowie RUCH LEWOSTRONNY. Przy datowaniu fotografii ulicznej warto na to patrzeć, zanim się cokolwiek przesądzi.
W czasie okupacji, pod nazwą Breitestraße, okupant ingerował w wygląd fasad, witryn i szyldów; z gimnazjum usunięto polskiego orła — tego samego, którego widać w tympanonie na naszej karcie [DZF:1:16]. W 1944 roku ostrzał uszkodził południową wieżę kościoła Świętego Krzyża.
Gdzie to jest dziś
Cała ta ulica stoi i cała jest dostępna pieszo — od 1997 roku to strefa piesza, główny deptak Rzeszowa.
Kościół Świętego Krzyża pod numerem 17, dawne Collegium Pijarów jako I Liceum pod 15, dawny klasztor jako Muzeum Okręgowe pod 19. Bank Austro-Węgierski pod 21, Kasa Oszczędności pod 23 — dziś bank. Pod 13 Urban Lab, pod 28 kino Zorza, w którym pierwszy seans odbył się 28 sierpnia 1956 roku i które nadal jest kinem.
Pod numerem 9 działa GALERIA FOTOGRAFII MIASTA RZESZOWA — instytucja, która archiwizuje dzieje tej ulicy, mieści się w jednej z jej historycznych kamienic i przechowuje negatywy Edwarda Janusza i Rodziny. Zamyka się w tym pewien obieg: fotografie robione przy tej ulicy wróciły pod jej numer.
Paradoks na koniec: to najbardziej współczesna funkcja ulicy — deptak — kazała rozebrać nawierzchnię i pokazała pod nią osiem drewnianych dróg. (Stan na sierpień 2026.)
[3] Urząd Miasta Rzeszowa[11] Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa[10] Urząd Miasta Rzeszowa
Chronologia
Każdy punkt wskazuje źródło. Tam, gdzie źródła podają różne rzeczy, rozbieżność jest oznaczona, a nie rozstrzygnięta na siłę.
Droga z faszyny i pni
potwierdzoneŹródło pisane wymienia drogę z faszyny i pni ciągnącą się przez przedmieścia Rzeszowa w stronę Węgier. Odpis w Metryce Koronnej, AGAD.
[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
Moneta w faszynie
potwierdzoneSzeląg litewski wybity w mennicy w Wilnie, znaleziony w stropie najniższego poziomu drogi. Datuje faszynę na XVII wiek.
[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
Ulica Pijarska
potwierdzoneNazwa idzie za nowym kolegium pijarskim, które zmienia trakt w oś edukacyjną miasta.
Kolejne drewniane nawierzchnie
potwierdzonePrzedział dat ścięcia drewna z 19 datowanych próbek spośród 41 pobranych. To daty napraw, nie jednej budowy.
[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
Popijarska na planie miasta
potwierdzonePo kasacie zakonu ulica figuruje jako popijarska — Expiratesgasse.
Aresztowanie Łukasiewicza
potwierdzoneIgnacy Łukasiewicz pracował w aptece Edwarda Hibla przy tej ulicy; apteka była miejscem spotkań działaczy niepodległościowych.
Pierwsza księgarnia
potwierdzoneJan Andrzej Pelar dostaje koncesję i otwiera księgarnię na rogu Placu Farnego i Pańskiej. Potem wypożyczalnia, drukarnia i lokalna prasa.
Chodniki
potwierdzonePańska dostaje chodniki; w kolejnych latach kanalizację, gaz i elektryczność.
Ulica 3 Maja
potwierdzoneOficjalna zmiana nazwy w stulecie Konstytucji 3 Maja.
[3] Urząd Miasta Rzeszowa[4] Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa
Pierwsze lampy gazowe
potwierdzoneGaz na ulicy; jedenaście lat później zapalają się lampy elektryczne.
Kasa Oszczędności, nr 23
potwierdzoneProjekt Jana Perosiego wyłoniony w konkursie. Eklektyzm z neogotyckimi sterczynami; wnętrza piętra w stylu zakopiańskim według Edgara Kovátsa.
Bank Austro-Węgierski, nr 21
potwierdzoneProjekt Teodora Hoffmanna z 1905 roku, realizacja 1907, przebudowa 1938. Po 1918 PKKP i Bank Polski.
Ruch lewostronny
potwierdzoneW Rzeszowie obowiązywał ruch lewostronny. Detal wart sprawdzenia przy datowaniu każdej fotografii ulicznej.
Breitestraße
potwierdzoneOkupacyjna nazwa, ingerencja w fasady, witryny i szyldy; z gimnazjum usunięto orła. W 1944 ostrzał uszkodził południową wieżę Świętego Krzyża.
Pierwszy seans w Zorzy
potwierdzoneKino pod numerem 28 rusza i działa do dziś.
Delikatesy i Kosmos
potwierdzoneGerard Pająk przebudowuje fasadę dawnej Kasy Oszczędności pod numerem 13: szkło i neon zamiast neorenesansu.
Osiem poziomów drewnianej drogi
potwierdzonePrzebudowa nawierzchni otwiera badania archeologiczne. Przy kamienicach nr 8 i 16 odsłonięto osiem poziomów moszczenia; przy farze 42 pochówki i fragment muru cmentarnego.
[1] Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Archeologii[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
Gdzie źródła nie pozwalają mówić kategorycznie
„Ulica powstała po lokacji w 1354 roku”
Droga jest starsza od zabudowy, a teren był zasiedlony przed lokacją — świadczy o tym wczesnośredniowieczny obiekt z ceramiką z XII–XIII wieku. Ulica zaczęła się jako trakt przez podmokły grunt, nie jako pierzeja.
[1] Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Archeologii[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
„Pod 3 Maja znaleziono piastowski gród”
Nie. Znaleziono ślady OSADNICTWA sprzed lokacji. Starsza hipoteza o grodzie na Grodzisku nie została archeologicznie potwierdzona i nie wolno mieszać tych dwóch rzeczy.
„Drewniana ulica pochodzi z 1690 roku”
1690–1750 to przedział DAT ŚCIĘCIA DRZEW z 19 datowanych próbek. Poziomów jest osiem, a droga była wielokrotnie naprawiana po pożarach i zużyciu. Jedna data nie opisuje tego stanowiska.
[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
„W 2017 roku odkryto fundament ogrodzenia banku”
Tego nie potwierdzamy. Twierdzenie pojawiło się w materiale, na którym opieraliśmy tę stronę, ale w raporcie archeologicznym słowo „bank” nie pada ani razu — opisany mur to ogrodzenie cmentarza przy farze. Ogródek przed Kasą Oszczędności widać na naszej karcie [DZF:1:10] i na tym poprzestajemy.
[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
„Paniaga to dawna urzędowa nazwa ulicy”
Paniaga to utrwalona nazwa potoczna, wywodzona od Pańskiej. Nie ma daty nadania i nie należy jej ustawiać w jednym szeregu z Pijarską, Pańską czy 3 Maja.
Na co patrzeć i czego nie mówić
Zacznij od tego, co pod nogami
Grupa stoi na deptaku. Zdanie „pod tym brukiem leży osiem drewnianych ulic, najstarsza z monetą z 1664 roku w środku” działa lepiej niż każda data z tablicy — bo dotyczy miejsca, w którym się właśnie stoi.
[2] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego
Sześć nazw, jedna ulica
Pijarska, Popijarska, Pańska, 3 Maja, Breitestraße, znowu 3 Maja. Wyliczone po kolei pokazują, że nazwa ulicy to zapis tego, kto rządził miastem. Paniaga jest siódma i nieurzędowa — i przetrwała wszystkie.
[4] Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa[3] Urząd Miasta Rzeszowa
Bank z góralską izbą
Pod numerem 23 wnętrza piętra dostały wystrój w stylu zakopiańskim od Edgara Kovátsa. Galicyjski bank z izbą góralską na górze to detal, którego nikt się nie spodziewa i nikt go nie zapomni.
Ruch był lewostronny
Do połowy 1922 roku. Przy oglądaniu starych zdjęć ulicy warto zapytać grupę, po której stronie jadą wozy — a potem powiedzieć dlaczego.
Numer 13 zamiast wykładu o zabytkach
Bursa pijarska, kasa oszczędności, niemiecki sąd wojenny, Delikatesy z neonem, galeria, Urban Lab. Jeden adres, pięć tożsamości — i gotowe pytanie, czy to jeszcze zabytek.
5 zdjęć ze zbioru
Kliknij kartę, aby zobaczyć pełny skan — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.
Źródła
Zasada: źródło popularne nie rozstrzyga sporu, jeżeli dostępne jest źródło urzędowe, instytucjonalne albo archiwalne.
- Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Archeologii — Podsumowanie badań z 2017 roku przy ulicy 3 Maja i Placu Farnym: osiem poziomów moszczenia przy kamienicach nr 8 i 16, wczesnośredniowieczny obiekt z ceramiką XII–XIII w., 42 pochówki, mury klasztoru pijarskiego. otwórz źródło →
- Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego — Paweł Kocańda, Ewelina Ocadryga-Tokarczyk, Tomasz Tokarczyk, t. XXXIX (2018), s. 149–162, DOI 10.15584/misroa.2018.39.10 — dendrochronologia (41 próbek, 19 dat, 1690–1750), faszyna z szelągiem z 1664, dokument z 1569, gatunki drewna, mur cmentarny przy farze. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — Zarys historii ulicy 3 Maja, jej funkcji reprezentacyjnej i przekształcenia w deptak. otwórz źródło →
- Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa — „Ulica 3 Maja — historie kamienic”: nazwy ulicy, handel, oświetlenie, ruch lewostronny do 1922, okupacja i życie codzienne. otwórz źródło →
- zabytek.pl / Narodowy Instytut Dziedzictwa — Kasa Oszczędności, ul. 3 Maja 23: projekt Jana Perosiego wyłoniony w konkursie, budowa 1906–1907, eklektyzm, wnętrza piętra w stylu zakopiańskim autorstwa prof. Edgara Kovátsa. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — Bank Kasy Oszczędności i Bank Austro-Węgierski przy 3 Maja: Teodor Hoffmann, projekt 1905, realizacja 1907, przebudowa 1938. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — „Zabytek czy nie zabytek — o losach kamienicy przy ul. 3 Maja 13”: bursa pijarska, KKO Izaaka Appermana 1889–92, okupacja, Delikatesy i Kosmos Gerarda Pająka 1960–61, Galeria Paniaga 2002. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — Jan Andrzej Pelar: koncesja z 16 maja 1848, pierwsza księgarnia, wypożyczalnia, drukarnia i początki lokalnej prasy. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — Ignacy Łukasiewicz, apteka Edwarda Hibla i konspiracja zakończona aresztowaniem w 1846 roku. Uwaga: artykuł zawiera literówkę „1946”. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — Kino Zorza przy 3 Maja 28 — pierwszy seans 28 sierpnia 1956 roku. otwórz źródło →
- Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa — Galeria przy ul. 3 Maja 9 — instytucja przechowująca m.in. negatywy Edwarda Janusza i Rodziny. otwórz źródło →