Żydowski Rzeszów
W 1816 roku Żydzi stanowili 78,8 procent mieszkańców Rzeszowa. W sierpniu 1939 było ich około piętnastu tysięcy; w marcu 1945 — około trzystu. Zostały dwie synagogi, obie ocalone od rozbiórki za cenę bardzo głębokich zmian, i kilka fotografii wnętrz, których już nie ma. Ale to miasto nie składało się z dwóch bożnic: były w nim banki, drukarnia, gimnazjum, szpital, dom dziecka i klub bokserski, który wygrywał we Lwowie.
- 78,8%udział ludności żydowskiej w 1816 roku
- ok. 1610datowanie przyjęte dla Staromiejskiej
- 1705–1712budowa Nowomiejskiej wg projektu Belottiego
- 72%placówek handlowych miasta na początku lat 30.
- 2wnętrza z naszego zbioru, których już nie ma
Które wnętrze jest które — rozstrzygnięte
Obie sale miały centralną bimę otoczoną czterema podporami, więc liczenie filarów niczego nie daje. Rozstrzyga porządek głowic: podpory Staromiejskiej to kolumny z głowicami pseudojońskimi, a Nowomiejskiej — cztery czworoboczne filary z głowicami doryckimi, dźwigające dziewięciopolowe sklepienie, ze ścianami obiegniętymi arkadowym fryzem, w którego polach wisiały drewniane tablice w złoconych ramach. Nasze zdjęcia pokazują dokładnie te dwie rzeczy.
Miasto, w którym Żydzi bywali większością
Pierwsza znana informacja o osadnictwie żydowskim w Rzeszowie pochodzi z 1550 roku; materialnym potwierdzeniem wczesnej obecności były macewy z 1553 i 1586 roku, odnalezione przed wojną na starym cmentarzu. W 1588 odnotowano sześć rodzin, w 1592 — około stu osób i sześć domów.
W 1599 roku Mikołaj Spytek Ligęza ograniczył możliwość zamieszkania Żydów na Starym Mieście i dopuścił osadnictwo na terenach Nowego Miasta. W 1706 wolno im było posiadać tam czterdzieści domów; w 1728 przy osobnym rynku właściwej dzielnicy żydowskiej mieli szesnaście domów, a w jej centrum stały dwie synagogi.
Liczby mówią resztę. W 1790 roku 1640 osób, 49,1 procent mieszkańców. W 1816 — 3575 z 4536, czyli 78,8 procent, najwyższy udział w całym zestawieniu. W 1880 — 5820 osób, 52,1 procent. W 1921 — 11 361, w 1931 — 11 228. W sierpniu 1939, w mieście liczącym około 41,3 tysiąca mieszkańców, żyło około 15 tysięcy Żydów. W marcu 1945 zostało ich około trzystu.
„Żydowskiego Rzeszowa” nie da się sprowadzić do jednego placu. Rdzeń życia religijnego wyrósł między Starym a Nowym Miastem — tam stanęły obie synagogi, cmentarze i budynki gminne — ale domy, sklepy i instytucje były rozproszone szerzej. W dawnym krajobrazie ważnym elementem była rzeka Mikoszka, dziś nieczytelna w układzie ulic.
[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie
Miasto, które pracowało
Najłatwiej opowiedzieć żydowski Rzeszów przez synagogę i przez Zagładę — i właśnie dlatego warto tego nie robić. W międzywojniu byli tu właściciele sklepów i fabryk, rzemieślnicy, adwokaci, bankowcy, drukarze i robotnicy.
Liczby to potwierdzają: na początku lat trzydziestych do Żydów należało 72 procent placówek handlowych Rzeszowa. Czterdzieści cztery żydowskie towarzystwa i stowarzyszenia prowadziły działalność charytatywną, edukacyjną, kulturalną i gospodarczą. Związek Kredytowy miał w 1932 roku 1552 udziałowców. Stowarzyszenie Adwokatów Żydów liczyło w 1939 roku 25 członków.
Instytucji finansowych było kilka i nazwy same w sobie mówią o skali: Bank dla Handlu, Przemysłu i Rolnictwa, Związek Kredytowy, Bank Dyskontowy, Bank Ludowy, Bank Powszechny, Kasa Udziałowa oraz bezprocentowa kasa Gemilut Chesed, udzielająca pożyczek bez odsetek. Żydowscy przedsiębiorcy prowadzili zakłady metalowe, drzewne, skórzane, tekstylne i papiernicze, produkcję odzieży, materiałów budowlanych i środków chemicznych; część rzemieślników działała we wspólnych, polsko-żydowskich cechach.
Nasze fotografie są tego bezpośrednim śladem. [DZF:1:18] to ruchliwa ulica handlowa z szyldami polskimi i hebrajskimi, udało się na niej odczytać nazwisko J. Belfera. [DZF:1:20] pokazuje ulicę ze sklepem, którego szyld kończy się na -ONIG, najpewniej nazwisko Honig. [DZF:1:49] to Rynek w dzień targowy. To nie są zdjęcia zabytków, to zdjęcia normalnego życia gospodarczego.
[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[6] Uniwersytet Rzeszowski
Ulice, których nazwy nic dziś nie mówią
Największym nowym źródłem tej strony jest KSIĘGA PAMIĘCI RZESZOWA — Yizkor Book — wydana w 1967 roku przez dawnych mieszkańców i ocalałych. To spis nazwisk, ulic, instytucji i codzienności: rabinów, lekarzy, prawników, drukarzy, sportowców, nauczycieli, działaczek organizacji dobroczynnych. Dołączona do niej mapa wylicza ponad sześćdziesiąt punktów — od szpitala i łaźni po boisko klubu Bar Kochba, szkołę, drukarnię i granice getta.
Dzięki niej można zejść z poziomu „dzielnicy żydowskiej” na poziom ulicy. Baldachówka, Różanka, Słowackiego i Garncarska tworzą we wspomnieniach obszar najintensywniej zapamiętany: domy modlitwy, mieszkania rabinów, siedziby organizacji młodzieżowych i sportowych. Przy Słowackiego było kino Olympia i piekarnia, a w tej części miasta drukarnia Goldbergów. Wspomnienia z Garncarskiej prowadzą do kloizu chasydów rymanowskich i do codziennego życia wokół placu.
Pamięć to nie protokół. Księga pamięci jest źródłem wspomnieniowym o ogromnej wartości, ale jej zdania krzyżujemy z opracowaniami Urzędu Miasta, Wirtualnego Sztetla, Archiwum Państwowego i publikacjami naukowymi.
Jeszcze jedno słowo: REISHA. Tak, po jidysz, nazywali swoje miasto autorzy księgi pamięci. Używamy tej nazwy jako cytatu kulturowego, nie jako zamiennika urzędowej nazwy Rzeszowa.
Szkoła, jesziwa, kloiz — więcej niż dwie bożnice
Dwie wielkie synagogi nie wyczerpywały życia religijnego miasta. Źródła wspomnieniowe podają około dwudziestu minjanów, liczne mniejsze domy modlitwy, sądy rabinackie, jesziwy i środowiska chasydzkie, z osobnymi kloizami chasydów dzikowskich i rymanowskich. Tę liczbę traktujemy jako świadectwo pamięci społeczności, nie jako urzędowy spis.
Tradycja rabinacka sięga tu XVII wieku; księga pamięci wymienia rabina Hertza już w 1648 roku. W czasach bliższych naszym fotografiom rabinat objął w 1904 roku Nathan Lewin i pełnił go do śmierci w 1926; z czasem zyskał uznanie także tych środowisk, które początkowo sprzeciwiały się jego wyborowi. W 1927 przejął urząd jego syn, Aaron Lewin — wcześniej rabin Sambora i poseł związany z Agudat Israel, autor prac religijnych. Zginął podczas Zagłady.
Osobno działała edukacja świecka. W Żydowskim Domu Ludowym — dzisiejszym Wojewódzkim Domu Kultury — mieściła się prywatna, koedukacyjna szkoła powszechna dla dzieci żydowskich, prowadzona przez Żydowskie Towarzystwo Szkoły Ludowej, a wśród ośmiu szkół średnich miasta Urząd Miasta wymienia Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne tego samego towarzystwa. W budynku była też duża sala teatralno-kinowa oraz biblioteka z czytelnią.
[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Szpital, dom dziecka, łaźnia — infrastruktura opieki
Gmina i organizacje społeczne zbudowały własną sieć opieki. Wirtualny Sztetl datuje budowę nowego szpitala żydowskiego na lata 1923–1938; księga pamięci dodaje, że wsparli ją finansowo rzeszowscy emigranci ze Stanów Zjednoczonych. Poza szpitalem źródła wymieniają przytułek dla starców, sierociniec, ambulatorium, łaźnię gminną i kuchnie pomocy dla ubogich.
Osobna historia należy do Esther Weisenfeld. W 1918 roku kobieca organizacja „Yehudit”, związana z Poalej Syjon, założyła Dom Dzieci Robotników, a Weisenfeld była jego inicjatorką i przewodniczącą. Placówka opiekowała się dziećmi w godzinach, gdy rodzice pracowali albo handlowali. Lekarze Elsner i Teller mieli zajmować się podopiecznymi bez wynagrodzenia, a dzieci chore wysyłano latem na wieś.
Dom dzieci to nie sierociniec. Był przedszkolem i świetlicą dla dzieci pracujących i ubogich rodziców; sierociniec działał w mieście osobno. To była odpowiedź na pracę matek, a nie na jej brak.
[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen
Bar Kochba, Sternheim i drukarnia Goldbergów
Najmniej oczekiwany rozdział tej historii to sport. Jesienią 1934 roku klub Bar Kochba utworzył sekcję bokserską. Po słabym debiucie pięściarze już rok później wygrali klasę B i awansowali do najwyższej klasy okręgu lwowskiego. Największą gwiazdą był zawodnik wagi piórkowej Wilus Grauer, wskazywany w opracowaniu Archiwum Państwowego jako mistrz Lwowa i mistrz Polski; sukcesy odnosili też Akerman, Moskowitz i Lipszyc. W 1936 pingpongiści klubu zdobyli mistrzostwo grupy rzeszowsko-jarosławskiej, pokonując w finale Dror Jarosław 9:1, a w rewanżu 8:2. Bar Kochba prowadziła również piłkę nożną, a jej boisko jest zaznaczone na mapie z księgi pamięci.
Życie kulturalne było wielojęzyczne. Od 1926 roku do wojny w Domu Ludowym Tannenbauma działało Żydowskie Towarzystwo Muzyczne i Dramatyczne, na początku lat trzydziestych około pięćdziesięciu członków i trzy sekcje: muzyczna, dramatyczna polska i dramatyczna żydowska. Grano po polsku i w jidysz.
Nachum Sternheim, urodzony w 1879 roku rzeszowski pieśniarz i kompozytor, pisał teksty i melodie, występował w całej Galicji i publikował pieśni w jidysz. Jego twórczość znano daleko poza Rzeszowem. Zginął z rodziną podczas Zagłady.
Był też lokalny tygodnik w jidysz, Folks-Zeitung, związany między innymi z Naftalim Gliksmanem i Leonem Weisenfeldem, oraz polskojęzyczny dodatek „Żydowski Przegląd Rzeszowski”. Afisze i druki dla miasta i okolic wychodziły z drukarni M. Goldberga, hebrajskiej i jidyszowej; po śmierci Moszego Goldberga zakład prowadziła jego żona Berta.
[5] Archiwum Państwowe w Rzeszowie[6] Uniwersytet Rzeszowski[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen
Pogrom, który był przed Zagładą
Ten rozdział musi tu być, bo tłumaczy napięcia pierwszych lat odrodzonej Polski i w pamięci rzeszowskich Żydów jest punktem granicznym. Muzeum Getta Warszawskiego używa słowa „pogrom” — antyżydowskie rozruchy z 3 i 4 maja 1919 roku.
Zaczęło się od plotki. 3 maja tłum zebrał się przed domem burmistrza Romana Krogulskiego, żądając wydania amerykańskich darów, które rzekomo miały trafić do Żydów. Po zaprzeczeniu burmistrza wybuchły rozruchy: grabieże, zniszczenia, także w synagodze. Zajścia trwały również następnego dnia; służby odzyskiwały część skradzionych rzeczy i dokonywały aresztowań.
Bilans według Muzeum Getta Warszawskiego: około stu rannych, około dwustu obrabowanych mieszkań, pięćdziesiąt splądrowanych sklepów, szkody szacowane na ponad milion koron.
Księga pamięci zachowuje relacje o wizycie komisji sejmowej oraz przedstawicieli amerykańskiej misji Henry’ego Morgenthaua. To ważne świadectwo, ale jego oceny polityczne przypisujemy autorom wspomnień, nie podajemy jako ustaleń. Dokumenty pierwotne — protokoły komisji i raport misji w części dotyczącej Rzeszowa — pozostają do odszukania.
[9] Muzeum Getta Warszawskiego[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen
Sześć osób zamiast anonimowej grupy
To nie jest galeria sław. Każda z tych osób reprezentuje inną warstwę życia miasta i prowadzi do dalszych źródeł — a razem robią rzecz najważniejszą: zamieniają „społeczność żydowską Rzeszowa” w konkretnych ludzi.
Nachum Sternheim — pieśniarz i kompozytor jidysz, który połączył kulturę robotniczą, syjonizm i muzykę lokalną. Esther Weisenfeld — organizatorka kobiecego środowiska Poalej Syjon i założycielka domu opieki dziennej dla dzieci pracujących rodziców. Rabin Aaron Lewin — rabin miasta od końca lat dwudziestych, wcześniej poseł i ważna postać Agudat Israel, autor prac religijnych.
Meir Yaari — późniejszy przywódca Haszomer Hacair i wieloletni poseł do Knesetu; nie urodził się w Rzeszowie, tylko w Kańczudze, ale rodzina przeniosła się tu, gdy był niemowlęciem, a on sam wskazywał Rzeszów jako miejsce, gdzie zaczęła się jego działalność młodzieżowa. Anda Pinkerfeld-Amir — urodzona w Rzeszowie w 1902 roku poetka i pisarka hebrajska, późniejsza laureatka Israel Prize w dziedzinie literatury dziecięcej; w księdze pamięci zostawiła wspomnienie dzieciństwa. Leon Weisenfeld — dziennikarz i jeden z głównych narratorów pamięci o mieście, szczególnie ważny przy wydarzeniach 1919 roku, choć jego relacje wymagają konfrontacji ze źródłami urzędowymi.
[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN
Staromiejska: bożnica, która była bastionem
Starsza z dwóch zachowanych synagog była zarazem budowlą religijną i elementem systemu obronnego miasta. Dokładna data powstania nie jest znana — przyjmuje się, że murowaną bożnicę wzniesiono około 1610 roku, być może w miejscu wcześniejszej drewnianej; w źródłach jest wzmiankowana od 1617.
W 1627 roku Ligęza nałożył na Żydów obowiązek obrony miasta, a synagogę otoczono wałami. Według opracowania miejskiego konserwatora służyła jako punkt zbiórki załogi oraz magazyn broni i amunicji; żydowska załoga odpowiadała za bastion i sąsiedni odcinek umocnień. To ta sama logika, którą widać u Bernardynów: budowla sakralna jest jednocześnie dziełem obronnym.
Plan Wiedemanna z 1762 roku pokazuje ją w innym kształcie niż dzisiejszy, z wysokim dachem brogowym; obok widać cmentarz i drugą synagogę. Po wielkim pożarze miasta w 1842 roku budowlę odbudowano i powiększono, rezygnując z dachu brogowego na rzecz dwuspadowego. Prace w znacznej części sfinansował rzeszowski kupiec Marcus Kanarvogel, który sprowadził rzemieślników z Sambora.
W 1891 roku Władysław Łuszczkiewicz ze studentami krakowskiej ASP wykonał rysunki bryły i wnętrza. W opublikowanym sprawozdaniu jeden rysunek Staromiejskiej podpisano błędnie jako Nowomiejską — pomyłkę skorygowały dopiero nowsze badania. Mylenie obu synagog ma więc stuletnią tradycję. Przebudowę galerii kobiet zaprojektował Dionizy Krzyczkowski ze Lwowa (projekt z września 1905, zatwierdzony przez Feliksa Koperę 16 X 1905, pozwolenie budowlane 12 II 1906, prace zakończone rok później); krótsze zestawienia miejskie wskazują też udział Zygmunta Hendla.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Nowomiejska: przywilej Lubomirskiego i projekt Belottiego
Nowa bożnica powstała, gdy jedna przestała wystarczać rosnącej społeczności. 6 stycznia 1686 roku Hieronim Augustyn Lubomirski — ten sam, który zaczął odbudowę zamku i zamówił projekt u Tylmana z Gameren — wydał przywilej pozwalający gminie wznieść nową „szkołę”, czyli w ówczesnym języku dokumentów synagogę.
Zbudowano ją w latach 1705–1712 według projektu Jana Chrzciciela Belottiego, włoskiego architekta pracującego dla Lubomirskich, autora dzwonnicy fary i wykonawcy prac przy zamku. Koszty poniosła gmina żydowska, zaciągając pożyczki między innymi u rzeszowskich bernardynów i pijarów. Ten jeden fakt mówi o dawnym Rzeszowie więcej niż niejeden rozdział: klasztory pożyczają gminie pieniądze na synagogę, którą projektuje architekt dworu.
Wiedemann w 1762 roku pokazał ją jako zwartą budowlę pod wysokim dachem brogowym z niższymi przybudówkami. Po pożarze 1842 roku nastąpiła duża przebudowa, finansowana przez gminę przy wsparciu zamożnych ofiarodawców, w tym paryskiej rodziny Rothschildów; wtedy budowla otrzymała formę znaną z fotografii przełomu XIX i XX wieku. Na początku XX wieku źródła konserwatorskie odnotowują prace pod nadzorem Zygmunta Hendla.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Ołtarz na rodały, sfotografowany na trzy lata przed naszą odbitką
Historyk sztuki Emanuel Świeykowski opublikował w 1907 roku „Zabytki Rzeszowa” i zamieścił tam fotografię, która ma dla tej strony wagę szczególną: aron ha-kodesz, czyli ołtarz na przechowywanie rodałów, przypisany przez niego wprost bożnicy nowomiejskiej. Datował go, jak i cały budynek, na początek XVIII wieku i pisał, że mimo tego rodowodu „nosi piętno prastarej semickiej dekoracyi, a zadziwia bogactwem ażurowanych i złoconych swych ozdób”.
To samo widać na naszej karcie [DZF:1:39]. Po lewej stronie kadru stoi ten sam wielokondygnacyjny ołtarz z ażurową snycerką i zasłoną, a pośrodku ta sama kuta arkada zwieńczona koroną, prowadząca na bimę, z tą samą balustradą i stopniami. Zgadzają się nawet tablice inskrypcyjne w ramach na filarze po prawej.
Znaczenie tego zestawienia jest podwójne. Po pierwsze, potwierdza nasze przypisanie wnętrza do Nowomiejskiej — dotąd opierało się wyłącznie na porządku głowic, a teraz stoi za nim niezależne, datowane rozpoznanie historyka sztuki. Po drugie, obie fotografie pokazują obiekt, którego już nie ma: wyposażenie utracono podczas okupacji.
[11] Emanuel Świeykowski, „Zabytki Rzeszowa”, Akademia Umiejętności, Kraków 1907[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie
To, czego już nie ma
W Staromiejskiej centralną bimę otaczały cztery masywne podpory, w opracowaniach architektonicznych opisywane jako kolumny z głowicami pseudojońskimi. Najcenniejszym elementem wyposażenia był XVIII-wieczny, drewniany, czterokondygnacyjny aron ha-kodesz, bogato rzeźbiony, porównywany w literaturze do słynnej szafy ołtarzowej z drewnianej synagogi w Wołpie. Źródła opisują też parochet, wieczne światło i siedmioramienny świecznik. Wnętrze było bogato malowane.
W Nowomiejskiej centralną bimę otaczały cztery czworoboczne filary z głowicami doryckimi, dźwigające dziewięciopolowe sklepienie. Ściany obiegał arkadowy fryz, w którego polach wisiały drewniane tablice w złoconych ramach; wnętrze łączyło nawarstwienia późnorenesansowe i barokowe, z polichromiami i sztukateriami.
Większość wyposażenia utracono podczas okupacji. Dlatego fotografie z atelier Janusza — obok zdjęć Szymona Zajczyka — są dziś jednym z podstawowych źródeł wiedzy o obu wystrojach. Nie ma dziś czego innego obejrzeć.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[10] Muzeum Okręgowe w Rzeszowie — Gabinet Fotografii
Okupacja, getto, Zagłada
Pod koniec października 1939 roku okupanci powołali Radę Żydowską; przewodniczącym został adwokat Bernard Kleinman. Getto utworzono w grudniu 1941 — trafiło do niego, według różnych szacunków, około 11–16 tysięcy osób, w tym kilka tysięcy przesiedlonych spoza Rzeszowa.
Data zamknięcia getta nie jest zgodna w źródłach: Muzeum Historii Miasta Rzeszowa i Wirtualny Sztetl podają 10 lutego 1942, Muzeum Getta Warszawskiego — 10 stycznia 1942.
7 lipca 1942 zaczęła się wielka akcja likwidacyjna; kolejne transporty odchodziły przez cały lipiec, w większości do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. Szacunki różnią się: IPN Oddział w Rzeszowie podaje około 10–12 tysięcy deportowanych i około 2–3 tysięcy rozstrzelanych w rejonie Głogowa i Boru, Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — około 14 tysięcy i około 2 tysięcy. To dwa różne sposoby liczenia, których nie łączymy w jeden bilans.
15 listopada 1942 odszedł ostatni duży transport do Bełżca — według Muzeum Getta Warszawskiego około 1500 młodych osób. Rzeszów stał się jednym z tak zwanych gett szczątkowych dystryktu krakowskiego. Ostateczna likwidacja nastąpiła 2–3 września 1943; więźniów deportowano między innymi do KL Auschwitz i obozu pracy w Szebniach. Kilkuset Żydów pracujących w zakładach lotniczych wywieziono z miasta 24 lipca 1944.
Dzisiejszy Plac Ofiar Getta był wcześniej jednym z cmentarzy żydowskich, a latem 1942 roku stał się miejscem koncentracji ludzi przed deportacją.
[7] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[8] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[9] Muzeum Getta Warszawskiego
Dwa razy o włos od rozbiórki
STAROMIEJSKA: wyposażenie zniszczono w czasie okupacji, a latem 1942 roku budynek wykorzystywano jako magazyn mebli i mienia po deportowanych. Szczegółowe opracowanie miejskiego konserwatora podaje zawalenie dachu 25 marca 1947 roku; gminny program opieki nad zabytkami mówi o zawaleniu sklepień w 1947. Popularne opisy zamykające zniszczenie w „1944/45” upraszczają proces degradacji.
Odbudowę rozpoczęto po 1954 roku według projektu Zofii Cydzikowej, nie poprzedzono jej pełnymi badaniami architektonicznymi. Zlikwidowano zachodnią przybudówkę i attyki, podwyższono wieżyczkę, całość nakryto stromym dachem z detalem inspirowanym Podhalem. Dzisiejsza sylweta nie jest więc wierną rekonstrukcją ani formy XVIII-wiecznej, ani przedwojennej.
Nowomiejska: Niemcy urządzili w niej najpierw stajnię, potem magazyny, a w 1944 roku wycofujące się oddziały ją podpaliły — runęły sklepienia, zniszczony został dach, stolarka i część konstrukcji. W latach 1948–1949 miasto planowało całkowitą rozbiórkę i budowę w tym miejscu nowego muzeum miejskiego. Nie zgodził się wojewódzki konserwator zabytków Franciszek Kruk, a 16 grudnia 1949 jego stanowisko podtrzymano.
Odbudowa nie miała jednego autora i nie należy jej sprowadzać do jednego nazwiska. W latach 1952–1964 powstawały kolejno projekty i koncepcje Haliny Kosmólskiej-Szulc, Gerarda Pająka, Jerzego Noska i innych; szczegółowe opracowanie miejskie podaje, że finalną realizację wykonano według projektu Jerzego Wrony na podstawie szkiców Jana Noska i Wacława Szwarca, a prace zakończono w 1964 roku.
Przy adaptacji dawną wysoką salę modlitw przecięto żelbetowym stropem na dwie kondygnacje, dobudowano kolejną kondygnację pracowni, usunięto resztki oryginalnych sklepień, zrezygnowano z babińca i zastosowano płaski dach. Dlatego wnętrza z naszej fotografii nie da się dziś zobaczyć.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Co tam jest teraz
Stan na sierpień 2026. Staromiejska, ulica Bożnicza 4: najnowszy Gminny Program Opieki nad Zabytkami podaje, że obiekt wykorzystuje Urząd Miasta Rzeszowa jako siedzibę archiwum zakładowego. Starsze materiały internetowe mówiące po prostu o „Archiwum Państwowym” są nieaktualne jako opis obecnej funkcji.
Nowomiejska, ulica Jana III Sobieskiego 18: działa tu Biuro Wystaw Artystycznych. Mimo przebudowy cztery filary biegnące przez obecne kondygnacje BWA stoją w miejscach dawnych podpór bimy, a arkadowe wnęki i pilastry ścian odzwierciedlają część historycznego podziału. To jedyny czytelny ślad dawnej przestrzeni.
[2] Urząd Miasta Rzeszowa[12] Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie
Chronologia
Każdy punkt wskazuje źródło. Tam, gdzie źródła podają różne rzeczy, rozbieżność jest oznaczona, a nie rozstrzygnięta na siłę.
Pierwsza wzmianka o osadnictwie
potwierdzoneMaterialnym potwierdzeniem wczesnej obecności były macewy z 1553 i 1586 roku, odnalezione przed wojną na starym cmentarzu.
Ligęza reguluje osadnictwo
potwierdzoneOgraniczył możliwość zamieszkania Żydów na Starym Mieście i dopuścił osadnictwo na terenach Nowego Miasta.
Murowana bożnica staromiejska
szacunek historykówDatowanie przyjmowane, nie udokumentowane. W źródłach synagoga jest wzmiankowana od 1617 roku.
Synagoga staje się bastionem
potwierdzoneLigęza nałożył na Żydów obowiązek obrony miasta. Synagogę otoczono wałami; służyła jako punkt zbiórki załogi oraz magazyn broni i amunicji.
Przywilej na budowę drugiej synagogi
potwierdzoneHieronim Augustyn Lubomirski pozwala gminie wznieść nową „szkołę” — dzisiejszą Synagogę Nowomiejską.
Budowa Nowomiejskiej
potwierdzoneProjekt Jana Chrzciciela Belottiego. Koszty poniosła gmina żydowska, zaciągając pożyczki m.in. u rzeszowskich bernardynów i pijarów.
Widok Wiedemanna
potwierdzoneNajstarszy zachowany widok pokazujący obie synagogi, dzielnicę, Mikoszkę i dwa cmentarze. Obie budowle mają wtedy wysokie dachy brogowe.
Prawie cztery piąte mieszkańców
potwierdzone3575 z 4536 mieszkańców Rzeszowa — 78,8 procent — to Żydzi. Najwyższy udział w całym zestawieniu demograficznym.
Rabinat obejmuje Nathan Lewin
szacunek historykówPełnił urząd do śmierci w 1926 roku. W 1927 przejął go jego syn Aaron Lewin — wcześniej rabin Sambora i poseł związany z Agudat Israel, autor prac religijnych; zginął podczas Zagłady. Chronologia za księgą pamięci, źródłem wspomnieniowym.
Dom Dzieci Robotników
szacunek historykówZałożony przez kobiecą organizację „Yehudit” związaną z Poalej Syjon; inicjatorką i przewodniczącą była Esther Weisenfeld. Opieka nad dziećmi w godzinach pracy rodziców — to nie był sierociniec.
Pogrom / antyżydowskie rozruchy
potwierdzoneZaczęło się od plotki o amerykańskich darach, które rzekomo miały trafić do Żydów. Bilans według Muzeum Getta Warszawskiego: ok. 100 rannych, ok. 200 obrabowanych mieszkań, 50 splądrowanych sklepów, szkody ponad milion koron. Zniszczenia dotknęły także synagogę.
[9] Muzeum Getta Warszawskiego[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen
Budowa szpitala żydowskiego
potwierdzoneWirtualny Sztetl podaje te ramy czasowe; księga pamięci dodaje wsparcie finansowe rzeszowskich emigrantów ze Stanów Zjednoczonych.
[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen
Żydowskie Towarzystwo Muzyczne i Dramatyczne
potwierdzoneDziałało w Domu Ludowym Tannenbauma do wojny. Na początku lat 30. około 50 członków i trzy sekcje: muzyczna, dramatyczna polska i dramatyczna żydowska. Grano po polsku i w jidysz.
72 procent placówek handlowych
szacunek historykówZestawienie Wirtualnego Sztetla oparte na literaturze historycznej. Uwaga: to udział w liczbie sklepów, nie w gospodarce miasta. W 1932 Związek Kredytowy miał 1552 udziałowców, a w 1939 Stowarzyszenie Adwokatów Żydów — 25 członków.
Bar Kochba wygrywa we Lwowie
potwierdzoneSekcję bokserską utworzono jesienią 1934; rok później klub wygrał klasę B i awansował do najwyższej klasy okręgu lwowskiego. Gwiazdą był Wilus Grauer, waga piórkowa. W 1936 pingpongiści zdobyli mistrzostwo grupy rzeszowsko-jarosławskiej, wygrywając z Dror Jarosław 9:1 i 8:2.
Księga pamięci Rzeszowa
potwierdzoneYizkor Book wydany przez dawnych mieszkańców i ocalałych: nazwiska, ulice, instytucje, mapa z ponad sześćdziesięcioma punktami. Źródło wspomnieniowe — bezcenne, ale wymagające krzyżowania z dokumentami.
Wielki pożar i dwie przebudowy
potwierdzoneStaromiejską odbudowano i powiększono, rezygnując z dachu brogowego; prace finansował kupiec Marcus Kanarvogel. Nowomiejska otrzymała formę znaną z późniejszych fotografii, przy wsparciu m.in. paryskich Rothschildów.
Łuszczkiewicz dokumentuje Staromiejską
potwierdzoneRysunki bryły i wnętrza wykonane ze studentami ASP. W opublikowanym sprawozdaniu jeden rysunek Staromiejskiej podpisano błędnie jako Nowomiejską — błąd skorygowany dopiero w nowszych badaniach.
Przebudowa galerii kobiet
źródła się różniąZachowany projekt z września 1905 sygnuje Dionizy Krzyczkowski ze Lwowa; Feliks Kopera zatwierdził go 16 X 1905, pozwolenie budowlane wydano 12 II 1906. Krótsze zestawienia miejskie podają także udział Zygmunta Hendla.
Utworzenie getta
szacunek historykówTrafiło do niego, według różnych szacunków, około 11–16 tysięcy osób, w tym kilka tysięcy przesiedlonych spoza Rzeszowa.
[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[8] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
Kiedy getto zamknięto
źródła się różniąMuzeum Historii Miasta Rzeszowa i Wirtualny Sztetl podają 10 lutego 1942. Muzeum Getta Warszawskiego podaje 10 stycznia 1942. Nie rozstrzygamy bez dokumentu pierwotnego.
[8] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[9] Muzeum Getta Warszawskiego
Wielka akcja likwidacyjna
źródła się różniąTransporty kierowano głównie do Bełżca. Szacunki instytucji różnią się: IPN Rzeszów — ok. 10–12 tys. deportowanych i ok. 2–3 tys. rozstrzelanych; Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — ok. 14 tys. i ok. 2 tys. Nie łączymy tych liczb w jeden bilans.
[7] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[8] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
Ostatni duży transport do Bełżca
szacunek historykówOkoło 1500 młodych osób według Muzeum Getta Warszawskiego. Rzeszów staje się jednym z gett szczątkowych dystryktu krakowskiego.
Ostateczna likwidacja getta
potwierdzoneWięźniów deportowano m.in. do KL Auschwitz i obozu pracy w Szebniach.
[7] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN
Pożar Nowomiejskiej
potwierdzoneNiemcy wykorzystywali synagogę najpierw jako stajnię, potem magazyny; wycofujące się oddziały podpaliły budynek. Runęły sklepienia.
Ostatni robotnicy przymusowi
potwierdzoneKilkuset Żydów pracujących w zakładach lotniczych wywieziono z Rzeszowa.
Zostało około trzystu osób
szacunek historykówOkoło 1 procenta mieszkańców. Sześć lat wcześniej było ich około piętnastu tysięcy.
Zawalenie dachu Staromiejskiej
źródła się różniąOpracowanie miejskiego konserwatora podaje datę dzienną; gminny program mówi o zawaleniu sklepień w 1947 roku. Opisy zamykające zniszczenie w „1944/45” upraszczają proces.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Miasto chce zburzyć Nowomiejską
potwierdzonePlanowano rozbiórkę i budowę w tym miejscu nowego muzeum miejskiego. Odmówił wojewódzki konserwator zabytków Franciszek Kruk; 16 XII 1949 jego stanowisko podtrzymano.
Odbudowa Staromiejskiej wg Zofii Cydzikowej
potwierdzoneBez pełnych badań architektonicznych. Zlikwidowano zachodnią przybudówkę i attyki, podwyższono wieżyczkę, całość nakryto stromym dachem z detalem inspirowanym Podhalem.
Odbudowa Nowomiejskiej — wielu autorów
źródła się różniąKolejne projekty Haliny Kosmólskiej-Szulc, Gerarda Pająka, Jerzego Noska i innych; finalną realizację opracowanie miejskie przypisuje Jerzemu Wronie na podstawie szkiców Jana Noska i Wacława Szwarca. Nie redukujemy tego do jednego nazwiska.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Sala modlitw przecięta stropem
potwierdzoneDawną wysoką salę podzielono żelbetowym stropem na dwie kondygnacje, usunięto resztki sklepień, zrezygnowano z babińca, dach zrobiono płaski.
Archiwum zakładowe i galeria
potwierdzoneStan na sierpień 2026: Staromiejska przy Bożniczej 4 służy Urzędowi Miasta jako archiwum zakładowe; w Nowomiejskiej przy Jana III Sobieskiego 18 działa Biuro Wystaw Artystycznych.
[2] Urząd Miasta Rzeszowa[12] Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie
Co jest autentyczne — mury, bryła, wnętrze
Mury
Substancja murowa obu budowli w znacznej części przetrwała — i to jest realna wartość zabytkowa obu adresów. Obie stoją tam, gdzie stały.
Bryła
Sylwety są powojennymi interpretacjami, nie rekonstrukcjami. Staromiejska straciła zachodnią przybudówkę i attyki, dostała podwyższoną wieżyczkę i stromy dach z detalem podhalańskim. Nowomiejska ma płaski dach i dodatkową kondygnację, których nigdy nie miała.
Wnętrze
Tu autentyku praktycznie nie ma. Wysoką salę Nowomiejskiej przecięto stropem, sklepienia usunięto, babińca nie odtworzono. Wyposażenie obu synagog utracono podczas okupacji. Zdanie „dzisiejsze wnętrza pokazują, jak modlili się rzeszowscy Żydzi” jest nieprawdziwe.
Cztery filary w BWA
Jedyny czytelny ślad dawnej przestrzeni: cztery filary biegnące przez obecne kondygnacje galerii stoją w miejscach dawnych podpór bimy. Arkadowe wnęki i pilastry ścian odzwierciedlają część historycznego podziału.
Gdzie źródła nie pozwalają mówić kategorycznie
„Starą Synagogę zbudowano w 1610 roku”
Dokładna data nie jest znana. Około 1610 to datowanie PRZYJMOWANE; w źródłach budowla jest wzmiankowana od 1617 roku.
„Staromiejska jest obecnie Archiwum Państwowym”
Nieaktualne. Gminny Program Opieki nad Zabytkami podaje, że budynek wykorzystuje Urząd Miasta Rzeszowa jako archiwum zakładowe. Tę pomyłkę mieliśmy przez pewien czas również u siebie i poprawiliśmy ją 30 sierpnia 2026.
„Nowomiejską odbudował Gerard Pająk”
Uproszczenie. Proces trwał od 1952 do 1964 roku i przeszedł przez koncepcje kilku osób; szczegółowe opracowanie miejskie wskazuje finalny projekt Jerzego Wrony na podstawie szkiców Jana Noska i Wacława Szwarca.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
„Getto zamknięto 10 lutego 1942”
Tak podają Muzeum Historii Miasta Rzeszowa i Wirtualny Sztetl, ale Muzeum Getta Warszawskiego podaje 10 stycznia 1942. Podajemy obie daty.
[8] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa[9] Muzeum Getta Warszawskiego
„W lipcu 1942 deportowano 14 tysięcy i rozstrzelano 3 tysiące”
Takie zdanie skleja wartości z dwóch różnych źródeł. Poprawnie: IPN Rzeszów szacuje ok. 10–12 tys. deportowanych i ok. 2–3 tys. rozstrzelanych, Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — ok. 14 tys. i ok. 2 tys.
[7] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[8] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
„72 procent handlu znaczy 72 procent gospodarki miasta”
Nie. Źródło mówi o 72 procentach placówek handlowych na początku lat 30. — nie o udziale w produkcji, zatrudnieniu ani majątku miasta. To dwie zupełnie różne rzeczy.
„Księga pamięci to dokładny spis urzędowy”
Nie. To powojenne źródło wspomnieniowe o ogromnej wartości, ale adresy, liczby i chronologię trzeba w nim krzyżować z dokumentami archiwalnymi. Przy zdaniach opartych wyłącznie na niej piszemy, że pochodzą ze wspomnień.
„Meir Yaari urodził się w Rzeszowie”
Nie. Urodził się w Kańczudze; rodzina przeniosła się do Rzeszowa, gdy był niemowlęciem. Sam opisywał Rzeszów jako miejsce, w którym zaczęła się jego działalność młodzieżowa — i tak należy to podawać.
[4] Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN
„Dom dzieci to sierociniec”
Nie automatycznie. Dom Dzieci Robotników zapewniał opiekę dzieciom PRACUJĄCYCH i ubogich rodziców; sierociniec działał w mieście osobno, podobnie jak przytułek dla starców i ambulatorium.
„Zdjęcie z około 1930 roku wykonał Edward Janusz”
Chronologicznie niemożliwe: Edward Janusz zmarł 3 marca 1914 roku, a zakład prowadziła dalej rodzina. Ten błąd trafił nawet do recenzowanego opracowania z 2017 roku. Bezpieczny zapis: zakład fotograficzny E. Janusz / „Edward Janusz i Rodzina”, autor zdjęcia nieustalony.
Na co patrzeć i czego nie mówić
Zacznij od liczby 78,8 procent
W 1816 roku Żydzi stanowili 78,8 procent mieszkańców Rzeszowa — 3575 z 4536 osób. Ta jedna liczba ustawia całą opowieść lepiej niż jakikolwiek wstęp.
Klasztory pożyczyły pieniądze na synagogę
Nowomiejską budowała gmina żydowska za pożyczki zaciągnięte m.in. u rzeszowskich bernardynów i pijarów, według projektu Belottiego — architekta pracującego dla Lubomirskich. Jeden fakt, a mówi o dawnym mieście więcej niż rozdział.
Głowice, nie liczba filarów
Kiedy ktoś pokaże archiwalne zdjęcie wnętrza i zapyta, która to synagoga — nie liczy się filarów, bo cztery miały obie. Liczy się porządek: głowice pseudojońskie to Staromiejska, czworoboczne filary z głowicami doryckimi pod dziewięciopolowym sklepieniem to Nowomiejska.
Nie mów „tak się tu modlono”
Wnętrza obu synagog nie zachowały się. Bezpieczny opis: mury i lokalizacja są historyczne, bryła jest powojenną interpretacją, a wystrój znamy wyłącznie z fotografii i rysunków.
Plac Ofiar Getta
Dzisiejszy skwer był wcześniej jednym z cmentarzy żydowskich, a latem 1942 roku miejscem koncentracji ludzi przed deportacją. Warto to powiedzieć na miejscu, a nie w drodze.
Przy zdjęciu ulicy powiedz, kto tam żył
Najlepsze, co można zrobić z fotografią ulicy, to nie podać jej nazwy, tylko jedną prawdziwą osobę: Esther Weisenfeld i jej dom dziecka, Bertę Goldberg prowadzącą drukarnię po śmierci męża, Wilusa Grauera wygrywającego we Lwowie. Nazwa ulicy nic dziś nie mówi — człowiek mówi.
Zacznij od boksu, nie od bożnicy
Klub Bar Kochba w 1935 roku wygrał klasę B i wszedł do najwyższej klasy okręgu lwowskiego, a jego pięściarz Wilus Grauer był mistrzem Lwowa. To zdanie robi z „społeczności żydowskiej” grupę młodych ludzi, którzy wygrywali zawody — i dopiero potem można mówić o synagogach.
Reisha
Tak, po jidysz, nazywali swoje miasto autorzy księgi pamięci z 1967 roku. Warto tego słowa użyć — jako cytatu, nie jako zamiennika nazwy urzędowej.
1919 przed 1942
Pogrom z 3 i 4 maja 1919 roku tłumaczy napięcia pierwszych lat niepodległości i jest w pamięci rzeszowskich Żydów punktem granicznym. Podawaj wydarzenia i liczby Muzeum Getta Warszawskiego, zamiast toczyć spór o samo słowo „pogrom”.
4 zdjęcia ze zbioru
Kliknij kartę, aby zobaczyć pełny skan — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.
![Synagoga Staromiejska (narożna baszta/przypora), pocztówka fotograficzna [judaika] — Edward Janusz, Rzeszów](/_next/image?url=%2Fimages%2Fzbior%2Fdzf-1-27a.jpg&w=3840&q=75)
![WNĘTRZE SYNAGOGI (czterofilarowa bima, aron ha-kodesz), fotografia [judaika – rzadkość] — Edward Janusz, Rzeszów](/_next/image?url=%2Fimages%2Fzbior%2Fdzf-1-40a.jpg&w=3840&q=75)
![WNĘTRZE SYNAGOGI (bima z koroną, tablice pamiątkowe), pocztówka fotograficzna [judaika – rzadkość] — Edward Janusz, Rzeszów](/_next/image?url=%2Fimages%2Fzbior%2Fdzf-1-39a.jpg&w=3840&q=75)
Źródła
Zasada: źródło popularne nie rozstrzyga sporu, jeżeli dostępne jest źródło urzędowe, instytucjonalne albo archiwalne.
- Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie — Lidia Tobiasz (2017) — najszczegółowsze wykorzystane opracowanie obu synagog: datowania, funkcja obronna, przebudowy, wystrój wnętrz, powojenna odbudowa. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — Gminny Program Opieki nad Zabytkami 2025–2028 — obecne funkcje obu budynków, w tym archiwum zakładowe w Synagodze Staromiejskiej. otwórz źródło →
- Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN — Zestawienie demograficzne oparte na tomach „Dziejów Rzeszowa” oraz kalendarium getta i deportacji. otwórz źródło →
- Księga pamięci Rzeszowa (Yizkor Book), 1967 — JewishGen — Wydana przez dawnych mieszkańców i ocalałych: nazwiska, ulice, instytucje, rabini, jesziwy, dom dzieci, drukarnia, mapa miasta z ponad 60 punktami. Źródło WSPOMNIENIOWE — krzyżowane z dokumentami. otwórz źródło →
- Archiwum Państwowe w Rzeszowie — Opracowanie o żydowskim sporcie w Rzeszowie: sekcja bokserska Bar Kochby od 1934, awans do klasy okręgu lwowskiego, Wilus Grauer, mistrzostwo w tenisie stołowym 1936. otwórz źródło →
- Uniwersytet Rzeszowski — Publikacja o kulturze muzycznej Rzeszowa — liczby i struktura Żydowskiego Towarzystwa Muzycznego i Dramatycznego działającego od 1926 roku. otwórz źródło →
- Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie — Szacunki dotyczące akcji z lipca 1942 roku — liczba deportowanych do Bełżca i rozstrzelanych w rejonie Głogowa i Boru. otwórz źródło →
- Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — Kalendarium getta, data zamknięcia i własny zakres szacunków lipcowej akcji. otwórz źródło →
- Muzeum Getta Warszawskiego — Odmienna data zamknięcia getta (10 stycznia 1942) i dane o transporcie z 15 listopada 1942. otwórz źródło →
- Muzeum Okręgowe w Rzeszowie — Gabinet Fotografii — Negatywy porównawcze: GFK-1-1024 (wnętrze Staromiejskiej), GFK-1-1341, GFK-1-1536, oraz materiał do Nowomiejskiej wraz z powojenną serią Andrzeja Listwana. otwórz źródło →
- Emanuel Świeykowski, „Zabytki Rzeszowa”, Akademia Umiejętności, Kraków 1907 — Rozdział III poświęcony zabytkom żydowskiego Rzeszowa: fig. 70 „Rzeszów, Synagoga, ołtarz z rodałami”, przypisany bożnicy NOWOMIEJSKIEJ i datowany na początek XVIII wieku. Skan Biblioteki Narodowej, domena publiczna. otwórz źródło →
- Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie — Potwierdzenie obecnej funkcji i adresu Synagogi Nowomiejskiej — Jana III Sobieskiego 18. otwórz źródło →