Dwie synagogi
W 1816 roku Żydzi stanowili 78,8 procent mieszkańców Rzeszowa. W sierpniu 1939 było ich około piętnastu tysięcy; w marcu 1945 — około trzystu. Zostały dwie synagogi, obie ocalone od rozbiórki za cenę bardzo głębokich zmian, i kilka fotografii wnętrz, których już nie ma. Cztery z nich są w tym zbiorze.
- 78,8%udział ludności żydowskiej w 1816 roku
- ok. 1610datowanie przyjęte dla Staromiejskiej
- 1705–1712budowa Nowomiejskiej wg projektu Belottiego
- 2wnętrza z naszego zbioru, których już nie ma
Które wnętrze jest które — rozstrzygnięte
Obie sale miały centralną bimę otoczoną czterema podporami, więc liczenie filarów niczego nie daje. Rozstrzyga PORZĄDEK GŁOWIC. Opracowania architektoniczne opisują podpory Staromiejskiej jako kolumny z głowicami pseudojońskimi, a Nowomiejskiej — jako cztery czworoboczne filary z głowicami doryckimi, dźwigające dziewięciopolowe sklepienie, ze ścianami obiegniętymi arkadowym fryzem, w którego polach wisiały drewniane tablice w złoconych ramach. Nasze zdjęcia pokazują dokładnie te dwie rzeczy.
Miasto, w którym Żydzi bywali większością
Pierwsza znana informacja o osadnictwie żydowskim w Rzeszowie pochodzi z 1550 roku; materialnym potwierdzeniem wczesnej obecności były macewy z 1553 i 1586 roku, odnalezione przed wojną na starym cmentarzu. W 1588 odnotowano sześć rodzin, w 1592 — około stu osób i sześć domów.
W 1599 roku Mikołaj Spytek Ligęza ograniczył możliwość zamieszkania Żydów na Starym Mieście i dopuścił osadnictwo na terenach Nowego Miasta. W 1706 wolno im było posiadać tam czterdzieści domów; w 1728 przy osobnym rynku właściwej dzielnicy żydowskiej mieli szesnaście domów, a w jej centrum stały DWIE SYNAGOGI.
Liczby mówią resztę. W 1790 roku 1640 osób, 49,1 procent mieszkańców. W 1816 — 3575 z 4536, czyli 78,8 procent, najwyższy udział w całym zestawieniu. W 1880 — 5820 osób, 52,1 procent. W 1921 — 11 361, w 1931 — 11 228. W sierpniu 1939, w mieście liczącym około 41,3 tysiąca mieszkańców, żyło około 15 tysięcy Żydów. W marcu 1945 zostało ich około trzystu.
„Żydowskiego Rzeszowa” nie da się sprowadzić do jednego placu. Rdzeń życia religijnego wyrósł między Starym a Nowym Miastem — tam stanęły obie synagogi, cmentarze i budynki gminne — ale domy, sklepy i instytucje były rozproszone szerzej. W dawnym krajobrazie ważnym elementem była rzeka Mikoszka, dziś nieczytelna w układzie ulic.
[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie
Staromiejska: bożnica, która była bastionem
Starsza z dwóch zachowanych synagog była zarazem budowlą religijną i elementem systemu obronnego miasta. DOKŁADNA DATA POWSTANIA NIE JEST ZNANA. Przyjmuje się, że murowaną bożnicę wzniesiono około 1610 roku, być może w miejscu wcześniejszej drewnianej; w źródłach jest wzmiankowana od 1617.
W 1627 roku Ligęza nałożył na Żydów obowiązek obrony miasta, a synagogę otoczono wałami. Według opracowania miejskiego konserwatora służyła jako punkt zbiórki załogi oraz magazyn broni i amunicji; żydowska załoga odpowiadała za bastion i sąsiedni odcinek umocnień. To ta sama logika, którą widać u Bernardynów: budowla sakralna jest jednocześnie dziełem obronnym.
Plan Wiedemanna z 1762 roku pokazuje ją w innym kształcie niż dzisiejszy, z wysokim dachem brogowym; obok widać cmentarz i drugą synagogę. Po wielkim pożarze miasta w 1842 roku budowlę odbudowano i powiększono, rezygnując z dachu brogowego na rzecz dwuspadowego — prace w znacznej części sfinansował rzeszowski kupiec MARCUS KANARVOGEL, który sprowadził rzemieślników z Sambora.
W 1891 roku Władysław Łuszczkiewicz ze studentami krakowskiej ASP wykonał rysunki bryły i wnętrza. Warto o tym wiedzieć, bo w opublikowanym sprawozdaniu jeden rysunek Staromiejskiej podpisano BŁĘDNIE jako Nowomiejską — pomyłkę skorygowały dopiero nowsze badania. Mylenie obu synagog ma zatem stuletnią tradycję. Przebudowę galerii kobiet zaprojektował Dionizy Krzyczkowski ze Lwowa (projekt z września 1905, zatwierdzony przez Feliksa Koperę 16 X 1905, pozwolenie budowlane 12 II 1906, prace zakończone rok później); krótsze zestawienia miejskie wskazują też udział Zygmunta Hendla.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Nowomiejska: przywilej Lubomirskiego i projekt Belottiego
Nowa bożnica powstała, gdy jedna przestała wystarczać rosnącej społeczności. 6 stycznia 1686 roku HIERONIM AUGUSTYN LUBOMIRSKI — ten sam, który zaczął odbudowę zamku i zamówił projekt u Tylmana z Gameren — wydał przywilej pozwalający gminie wznieść nową „szkołę”, czyli w ówczesnym języku dokumentów synagogę.
Zbudowano ją w latach 1705–1712 według projektu JANA CHRZCICIELA BELOTTIEGO, włoskiego architekta pracującego dla Lubomirskich — autora dzwonnicy fary i wykonawcy prac przy zamku. Koszty poniosła gmina żydowska, zaciągając pożyczki między innymi u rzeszowskich BERNARDYNÓW I PIJARÓW. Ten jeden fakt mówi o dawnym Rzeszowie więcej niż niejeden rozdział: klasztory pożyczają gminie pieniądze na synagogę, którą projektuje architekt dworu.
Wiedemann w 1762 roku pokazał ją jako zwartą budowlę pod wysokim dachem brogowym z niższymi przybudówkami. Po pożarze 1842 roku nastąpiła duża przebudowa, finansowana przez gminę przy wsparciu zamożnych ofiarodawców, w tym paryskiej rodziny ROTHSCHILDÓW; wtedy budowla otrzymała formę znaną z fotografii przełomu XIX i XX wieku. Na początku XX wieku źródła konserwatorskie odnotowują prace pod nadzorem Zygmunta Hendla.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
To, czego już nie ma
W STAROMIEJSKIEJ centralną bimę otaczały cztery masywne podpory — w opracowaniach architektonicznych opisywane jako kolumny z głowicami pseudojońskimi. Najcenniejszym elementem wyposażenia był XVIII-wieczny, drewniany, CZTEROKONDYGNACYJNY ARON HA-KODESZ, bogato rzeźbiony, porównywany w literaturze do słynnej szafy ołtarzowej z drewnianej synagogi w Wołpie. Źródła opisują też parochet, wieczne światło i siedmioramienny świecznik. Wnętrze było bogato malowane.
W NOWOMIEJSKIEJ centralną bimę otaczały cztery CZWOROBOCZNE FILARY Z GŁOWICAMI DORYCKIMI, dźwigające dziewięciopolowe sklepienie. Ściany obiegał arkadowy fryz, w którego polach wisiały drewniane tablice w złoconych ramach; wnętrze łączyło nawarstwienia późnorenesansowe i barokowe, z polichromiami i sztukateriami.
Większość wyposażenia utracono podczas okupacji. Dlatego fotografie z atelier Janusza — obok zdjęć Szymona Zajczyka — są dziś JEDNYM Z PODSTAWOWYCH ŹRÓDEŁ wiedzy o obu wystrojach. To nie jest komplement dla naszego zbioru, tylko opis stanu rzeczy: nie ma czego innego obejrzeć.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[7] Muzeum Okręgowe w Rzeszowie — Gabinet Fotografii
Okupacja, getto, Zagłada
Pod koniec października 1939 roku okupanci powołali Radę Żydowską; przewodniczącym został adwokat Bernard Kleinman. Getto utworzono w grudniu 1941 — trafiło do niego, według różnych szacunków, około 11–16 tysięcy osób, w tym kilka tysięcy przesiedlonych spoza Rzeszowa.
DATA ZAMKNIĘCIA GETTA NIE JEST ZGODNA W ŹRÓDŁACH. Muzeum Historii Miasta Rzeszowa i Wirtualny Sztetl podają 10 lutego 1942; Muzeum Getta Warszawskiego — 10 stycznia 1942. Bez rozstrzygającego dokumentu pierwotnego nie ukrywamy tej różnicy.
7 lipca 1942 zaczęła się wielka akcja likwidacyjna; kolejne transporty odchodziły przez cały lipiec, w większości do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. LICZB Z TEGO MIESIĄCA NIE PODAJEMY JAKO JEDNEJ PRAWDY: IPN Oddział w Rzeszowie szacuje około 10–12 tysięcy deportowanych i około 2–3 tysięcy rozstrzelanych w rejonie Głogowa i Boru, Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — około 14 tysięcy i około 2 tysięcy. Te wartości pochodzą z różnych sposobów liczenia i nie wolno ich sklejać w jeden bilans.
15 listopada 1942 odszedł ostatni duży transport do Bełżca — według Muzeum Getta Warszawskiego około 1500 młodych osób. Rzeszów stał się jednym z tak zwanych gett szczątkowych dystryktu krakowskiego. Ostateczna likwidacja nastąpiła 2–3 września 1943; więźniów deportowano między innymi do KL Auschwitz i obozu pracy w Szebniach. Kilkuset Żydów pracujących w zakładach lotniczych wywieziono z miasta 24 lipca 1944.
Dzisiejszy PLAC OFIAR GETTA był wcześniej jednym z cmentarzy żydowskich, a latem 1942 roku stał się miejscem koncentracji ludzi przed deportacją.
[4] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[5] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[6] Muzeum Getta Warszawskiego
Dwa razy o włos od rozbiórki
STAROMIEJSKA: wyposażenie zniszczono w czasie okupacji, a latem 1942 roku budynek wykorzystywano jako magazyn mebli i mienia po deportowanych. Szczegółowe opracowanie miejskiego konserwatora podaje zawalenie dachu 25 marca 1947 roku; gminny program opieki nad zabytkami mówi o zawaleniu sklepień w 1947. Popularne opisy zamykające zniszczenie w „1944/45” upraszczają proces degradacji.
Odbudowę rozpoczęto po 1954 roku według projektu ZOFII CYDZIKOWEJ — i nie poprzedzono jej pełnymi badaniami architektonicznymi. Zlikwidowano zachodnią przybudówkę i attyki, podwyższono wieżyczkę, całość nakryto stromym dachem z detalem inspirowanym Podhalem. Dzisiejsza sylweta nie jest więc wierną rekonstrukcją ani formy XVIII-wiecznej, ani przedwojennej.
NOWOMIEJSKA: Niemcy urządzili w niej najpierw stajnię, potem magazyny, a w 1944 roku wycofujące się oddziały ją podpaliły — runęły sklepienia, zniszczony został dach, stolarka i część konstrukcji. W latach 1948–1949 miasto planowało CAŁKOWITĄ ROZBIÓRKĘ i budowę w tym miejscu nowego muzeum miejskiego. Nie zgodził się wojewódzki konserwator zabytków FRANCISZEK KRUK, a 16 grudnia 1949 jego stanowisko podtrzymano.
Odbudowa nie miała jednego autora i nie należy jej sprowadzać do jednego nazwiska. W latach 1952–1964 powstawały kolejno projekty i koncepcje Haliny Kosmólskiej-Szulc, Gerarda Pająka, Jerzego Noska i innych; szczegółowe opracowanie miejskie podaje, że finalną realizację wykonano według projektu Jerzego Wrony na podstawie szkiców Jana Noska i Wacława Szwarca, a prace zakończono w 1964 roku.
Przy adaptacji dawną wysoką salę modlitw PRZECIĘTO ŻELBETOWYM STROPEM NA DWIE KONDYGNACJE, dobudowano kolejną kondygnację pracowni, usunięto resztki oryginalnych sklepień, zrezygnowano z babińca i zastosowano płaski dach. To jest powód, dla którego wnętrza z naszej fotografii nie da się dziś zobaczyć.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Co tam jest teraz
Stan na sierpień 2026. STAROMIEJSKA, ulica Bożnicza 4: najnowszy Gminny Program Opieki nad Zabytkami podaje, że obiekt wykorzystuje Urząd Miasta Rzeszowa jako siedzibę ARCHIWUM ZAKŁADOWEGO. Starsze materiały internetowe mówiące po prostu o „Archiwum Państwowym” są nieaktualne jako opis obecnej funkcji — i tę pomyłkę mieliśmy przez pewien czas także u siebie.
NOWOMIEJSKA, ulica Jana III Sobieskiego 18: działa tu Biuro Wystaw Artystycznych. Mimo przebudowy cztery filary biegnące przez obecne kondygnacje BWA stoją w miejscach dawnych podpór bimy, a arkadowe wnęki i pilastry ścian odzwierciedlają część historycznego podziału. To jedyny czytelny ślad przestrzeni z naszego zdjęcia.
[2] Urząd Miasta Rzeszowa[8] Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie
Chronologia
Każdy punkt wskazuje źródło. Tam, gdzie źródła podają różne rzeczy, rozbieżność jest oznaczona, a nie rozstrzygnięta na siłę.
Pierwsza wzmianka o osadnictwie
potwierdzoneMaterialnym potwierdzeniem wczesnej obecności były macewy z 1553 i 1586 roku, odnalezione przed wojną na starym cmentarzu.
Ligęza reguluje osadnictwo
potwierdzoneOgraniczył możliwość zamieszkania Żydów na Starym Mieście i dopuścił osadnictwo na terenach Nowego Miasta.
Murowana bożnica staromiejska
szacunek historykówDatowanie przyjmowane, nie udokumentowane. W źródłach synagoga jest wzmiankowana od 1617 roku.
Synagoga staje się bastionem
potwierdzoneLigęza nałożył na Żydów obowiązek obrony miasta. Synagogę otoczono wałami; służyła jako punkt zbiórki załogi oraz magazyn broni i amunicji.
Przywilej na budowę drugiej synagogi
potwierdzoneHieronim Augustyn Lubomirski pozwala gminie wznieść nową „szkołę” — dzisiejszą Synagogę Nowomiejską.
Budowa Nowomiejskiej
potwierdzoneProjekt Jana Chrzciciela Belottiego. Koszty poniosła gmina żydowska, zaciągając pożyczki m.in. u rzeszowskich bernardynów i pijarów.
Widok Wiedemanna
potwierdzoneNajstarszy zachowany widok pokazujący obie synagogi, dzielnicę, Mikoszkę i dwa cmentarze. Obie budowle mają wtedy wysokie dachy brogowe.
Prawie cztery piąte mieszkańców
potwierdzone3575 z 4536 mieszkańców Rzeszowa — 78,8 procent — to Żydzi. Najwyższy udział w całym zestawieniu demograficznym.
Wielki pożar i dwie przebudowy
potwierdzoneStaromiejską odbudowano i powiększono, rezygnując z dachu brogowego; prace finansował kupiec Marcus Kanarvogel. Nowomiejska otrzymała formę znaną z późniejszych fotografii, przy wsparciu m.in. paryskich Rothschildów.
Łuszczkiewicz dokumentuje Staromiejską
potwierdzoneRysunki bryły i wnętrza wykonane ze studentami ASP. W opublikowanym sprawozdaniu jeden rysunek Staromiejskiej podpisano błędnie jako Nowomiejską — błąd skorygowany dopiero w nowszych badaniach.
Przebudowa galerii kobiet
źródła się różniąZachowany projekt z września 1905 sygnuje Dionizy Krzyczkowski ze Lwowa; Feliks Kopera zatwierdził go 16 X 1905, pozwolenie budowlane wydano 12 II 1906. Krótsze zestawienia miejskie podają także udział Zygmunta Hendla.
Utworzenie getta
szacunek historykówTrafiło do niego, według różnych szacunków, około 11–16 tysięcy osób, w tym kilka tysięcy przesiedlonych spoza Rzeszowa.
[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[5] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
Kiedy getto zamknięto
źródła się różniąMuzeum Historii Miasta Rzeszowa i Wirtualny Sztetl podają 10 lutego 1942. Muzeum Getta Warszawskiego podaje 10 stycznia 1942. Nie rozstrzygamy bez dokumentu pierwotnego.
[5] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN[6] Muzeum Getta Warszawskiego
Wielka akcja likwidacyjna
źródła się różniąTransporty kierowano głównie do Bełżca. Szacunki instytucji różnią się: IPN Rzeszów — ok. 10–12 tys. deportowanych i ok. 2–3 tys. rozstrzelanych; Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — ok. 14 tys. i ok. 2 tys. Nie łączymy tych liczb w jeden bilans.
[4] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[5] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
Ostatni duży transport do Bełżca
szacunek historykówOkoło 1500 młodych osób według Muzeum Getta Warszawskiego. Rzeszów staje się jednym z gett szczątkowych dystryktu krakowskiego.
Ostateczna likwidacja getta
potwierdzoneWięźniów deportowano m.in. do KL Auschwitz i obozu pracy w Szebniach.
[4] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[3] Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN
Pożar Nowomiejskiej
potwierdzoneNiemcy wykorzystywali synagogę najpierw jako stajnię, potem magazyny; wycofujące się oddziały podpaliły budynek. Runęły sklepienia.
Ostatni robotnicy przymusowi
potwierdzoneKilkuset Żydów pracujących w zakładach lotniczych wywieziono z Rzeszowa.
Zostało około trzystu osób
szacunek historykówOkoło 1 procenta mieszkańców. Sześć lat wcześniej było ich około piętnastu tysięcy.
Zawalenie dachu Staromiejskiej
źródła się różniąOpracowanie miejskiego konserwatora podaje datę dzienną; gminny program mówi o zawaleniu sklepień w 1947 roku. Opisy zamykające zniszczenie w „1944/45” upraszczają proces.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Miasto chce zburzyć Nowomiejską
potwierdzonePlanowano rozbiórkę i budowę w tym miejscu nowego muzeum miejskiego. Odmówił wojewódzki konserwator zabytków Franciszek Kruk; 16 XII 1949 jego stanowisko podtrzymano.
Odbudowa Staromiejskiej wg Zofii Cydzikowej
potwierdzoneBez pełnych badań architektonicznych. Zlikwidowano zachodnią przybudówkę i attyki, podwyższono wieżyczkę, całość nakryto stromym dachem z detalem inspirowanym Podhalem.
Odbudowa Nowomiejskiej — wielu autorów
źródła się różniąKolejne projekty Haliny Kosmólskiej-Szulc, Gerarda Pająka, Jerzego Noska i innych; finalną realizację opracowanie miejskie przypisuje Jerzemu Wronie na podstawie szkiców Jana Noska i Wacława Szwarca. Nie redukujemy tego do jednego nazwiska.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
Sala modlitw przecięta stropem
potwierdzoneDawną wysoką salę podzielono żelbetowym stropem na dwie kondygnacje, usunięto resztki sklepień, zrezygnowano z babińca, dach zrobiono płaski.
Archiwum zakładowe i galeria
potwierdzoneStan na sierpień 2026: Staromiejska przy Bożniczej 4 służy Urzędowi Miasta jako archiwum zakładowe; w Nowomiejskiej przy Jana III Sobieskiego 18 działa Biuro Wystaw Artystycznych.
[2] Urząd Miasta Rzeszowa[8] Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie
Co jest autentyczne — mury, bryła, wnętrze
Mury
Substancja murowa obu budowli w znacznej części przetrwała — i to jest realna wartość zabytkowa obu adresów. Obie stoją tam, gdzie stały.
Bryła
Sylwety są powojennymi interpretacjami, nie rekonstrukcjami. Staromiejska straciła zachodnią przybudówkę i attyki, dostała podwyższoną wieżyczkę i stromy dach z detalem podhalańskim. Nowomiejska ma płaski dach i dodatkową kondygnację, których nigdy nie miała.
Wnętrze
Tu autentyku praktycznie nie ma. Wysoką salę Nowomiejskiej przecięto stropem, sklepienia usunięto, babińca nie odtworzono. Wyposażenie obu synagog utracono podczas okupacji. ZDANIE „dzisiejsze wnętrza pokazują, jak modlili się rzeszowscy Żydzi” JEST NIEPRAWDZIWE.
Cztery filary w BWA
Jedyny czytelny ślad dawnej przestrzeni: cztery filary biegnące przez obecne kondygnacje galerii stoją w miejscach dawnych podpór bimy. Arkadowe wnęki i pilastry ścian odzwierciedlają część historycznego podziału.
Gdzie źródła nie pozwalają mówić kategorycznie
„Starą Synagogę zbudowano w 1610 roku”
Dokładna data nie jest znana. Około 1610 to datowanie PRZYJMOWANE; w źródłach budowla jest wzmiankowana od 1617 roku.
„Staromiejska jest obecnie Archiwum Państwowym”
Nieaktualne. Gminny Program Opieki nad Zabytkami podaje, że budynek wykorzystuje Urząd Miasta Rzeszowa jako archiwum zakładowe. Tę pomyłkę mieliśmy przez pewien czas również u siebie i poprawiliśmy ją 30 sierpnia 2026.
„Nowomiejską odbudował Gerard Pająk”
Uproszczenie. Proces trwał od 1952 do 1964 roku i przeszedł przez koncepcje kilku osób; szczegółowe opracowanie miejskie wskazuje finalny projekt Jerzego Wrony na podstawie szkiców Jana Noska i Wacława Szwarca.
[1] Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie[2] Urząd Miasta Rzeszowa
„Getto zamknięto 10 lutego 1942”
Tak podają Muzeum Historii Miasta Rzeszowa i Wirtualny Sztetl, ale Muzeum Getta Warszawskiego podaje 10 stycznia 1942. Podajemy obie daty.
[5] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa[6] Muzeum Getta Warszawskiego
„W lipcu 1942 deportowano 14 tysięcy i rozstrzelano 3 tysiące”
Takie zdanie skleja wartości z dwóch różnych źródeł. Poprawnie: IPN Rzeszów szacuje ok. 10–12 tys. deportowanych i ok. 2–3 tys. rozstrzelanych, Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — ok. 14 tys. i ok. 2 tys.
[4] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie[5] Muzeum Historii Miasta Rzeszowa
„Zdjęcie z około 1930 roku wykonał Edward Janusz”
Chronologicznie niemożliwe: Edward Janusz zmarł 3 marca 1914 roku, a zakład prowadziła dalej rodzina. Ten błąd trafił nawet do recenzowanego opracowania z 2017 roku. Bezpieczny zapis: zakład fotograficzny E. Janusz / „Edward Janusz i Rodzina”, autor zdjęcia nieustalony.
Na co patrzeć i czego nie mówić
Zacznij od liczby 78,8 procent
W 1816 roku Żydzi stanowili 78,8 procent mieszkańców Rzeszowa — 3575 z 4536 osób. Ta jedna liczba ustawia całą opowieść lepiej niż jakikolwiek wstęp.
Klasztory pożyczyły pieniądze na synagogę
Nowomiejską budowała gmina żydowska za pożyczki zaciągnięte m.in. u rzeszowskich bernardynów i pijarów, według projektu Belottiego — architekta pracującego dla Lubomirskich. Jeden fakt, a mówi o dawnym mieście więcej niż rozdział.
Głowice, nie liczba filarów
Kiedy ktoś pokaże archiwalne zdjęcie wnętrza i zapyta, która to synagoga — nie liczy się filarów, bo cztery miały obie. Liczy się porządek: głowice pseudojońskie to Staromiejska, czworoboczne filary z głowicami doryckimi pod dziewięciopolowym sklepieniem to Nowomiejska.
Nie mów „tak się tu modlono”
Wnętrza obu synagog nie zachowały się. Bezpieczny opis: mury i lokalizacja są historyczne, bryła jest powojenną interpretacją, a wystrój znamy wyłącznie z fotografii i rysunków.
Plac Ofiar Getta
Dzisiejszy skwer był wcześniej jednym z cmentarzy żydowskich, a latem 1942 roku miejscem koncentracji ludzi przed deportacją. Warto to powiedzieć na miejscu, a nie w drodze.
Dwie otwarte kwerendy
Przypisanie naszych wnętrz zamknie dopiero porównanie 1:1 z negatywami Muzeum Okręgowego w Rzeszowie: GFK-1-1024 (wnętrze Staromiejskiej, widok na bimę i Aron ha-kodesz) oraz GFK-1-1012 i GFK-1-1426 (Nowomiejska). Do Staromiejskiej dochodzą jeszcze GFK-1-1341 i GFK-1-1536.
4 zdjęcia ze zbioru
Kliknij kartę, aby zobaczyć pełny skan — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.
![Edward Janusz (Rzeszów) – Synagoga Staromiejska (narożna baszta/przypora), pocztówka fotograficzna [judaika]](/_next/image?url=%2Fimages%2Fzbior%2Fdzf-1-27a.jpg&w=3840&q=75)
![Edward Janusz (Rzeszów) – WNĘTRZE SYNAGOGI (czterofilarowa bima, aron ha-kodesz), fotografia [judaika – rzadkość]](/_next/image?url=%2Fimages%2Fzbior%2Fdzf-1-40a.jpg&w=3840&q=75)
![Edward Janusz (Rzeszów) – WNĘTRZE SYNAGOGI (bima z koroną, tablice pamiątkowe), pocztówka fotograficzna [judaika – rzadkość]](/_next/image?url=%2Fimages%2Fzbior%2Fdzf-1-39a.jpg&w=3840&q=75)
Źródła
Zasada: źródło popularne nie rozstrzyga sporu, jeżeli dostępne jest źródło urzędowe, instytucjonalne albo archiwalne.
- Miejski Konserwator Zabytków w Rzeszowie — Lidia Tobiasz (2017) — najszczegółowsze wykorzystane opracowanie obu synagog: datowania, funkcja obronna, przebudowy, wystrój wnętrz, powojenna odbudowa. otwórz źródło →
- Urząd Miasta Rzeszowa — Gminny Program Opieki nad Zabytkami 2025–2028 — obecne funkcje obu budynków, w tym archiwum zakładowe w Synagodze Staromiejskiej. otwórz źródło →
- Wirtualny Sztetl / Muzeum POLIN — Zestawienie demograficzne oparte na tomach „Dziejów Rzeszowa” oraz kalendarium getta i deportacji. otwórz źródło →
- Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Rzeszowie — Szacunki dotyczące akcji z lipca 1942 roku — liczba deportowanych do Bełżca i rozstrzelanych w rejonie Głogowa i Boru. otwórz źródło →
- Muzeum Historii Miasta Rzeszowa — Kalendarium getta, data zamknięcia i własny zakres szacunków lipcowej akcji. otwórz źródło →
- Muzeum Getta Warszawskiego — Odmienna data zamknięcia getta (10 stycznia 1942) i dane o transporcie z 15 listopada 1942. otwórz źródło →
- Muzeum Okręgowe w Rzeszowie — Gabinet Fotografii — Negatywy porównawcze: GFK-1-1024 (wnętrze Staromiejskiej), GFK-1-1341, GFK-1-1536, oraz materiał do Nowomiejskiej wraz z powojenną serią Andrzeja Listwana. otwórz źródło →
- Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie — Potwierdzenie obecnej funkcji i adresu Synagogi Nowomiejskiej — Jana III Sobieskiego 18. otwórz źródło →