Synagoga Staromiejska („Mała”) przy ul. Bożniczej, fotografia [judaika] — Edward Janusz, Rzeszów

Synagoga Staromiejska — „Mała”, zwana też Starą Szkołą — przy ulicy Bożniczej, widziana od strony bocznej: mur z łamanego kamienia, masywne skośne przypory między przęsłami, wysokie okna zamknięte półkoliście, z kratami, dach z lukarnami i niższa przybudówka przy dalszym końcu. Na placu grupa mieszkańców, latarnia, wóz. To nie jest zdjęcie zabytku — to zdjęcie budowli, przy której toczy się codzienne życie.

Przypory nie są tu ozdobą. W 1627 roku Mikołaj Spytek Ligęza nałożył na rzeszowskich Żydów obowiązek obrony miasta, a synagogę otoczono wałami. Według opracowania miejskiego konserwatora służyła jako punkt zbiórki załogi oraz magazyn broni i amunicji; żydowska załoga odpowiadała za bastion i sąsiedni odcinek umocnień. Ta sama logika co u Bernardynów: budowla sakralna jest częścią systemu obronnego.

Tę synagogę łatwo pomylić z Nowomiejską, którą w 1944 roku podpaliły wycofujące się oddziały niemieckie. Staromiejskiej przydarzyło się co innego i wolniej: wyposażenie zniszczono podczas okupacji, latem 1942 budynek służył za magazyn mebli i mienia po deportowanych Żydach, a dach zawalił się 25 marca 1947 roku. Popularne opisy zamykające zniszczenie w „1944/45” upraszczają ten proces.

Odbudowę rozpoczęto po 1954 roku według projektu Zofii Cydzikowej, bez pełnych badań architektonicznych: zlikwidowano zachodnią przybudówkę i attyki, podwyższono wieżyczkę i nakryto całość stromym dachem z detalem inspirowanym Podhalem. Dzisiejsza sylweta nie jest więc wierną rekonstrukcją ani formy XVIII-wiecznej, ani tej ze zdjęcia.

GDZIE TO JEST DZIŚ: ulica Bożnicza 4. Gminny Program Opieki nad Zabytkami 2025–2028 podaje, że budynek wykorzystuje Urząd Miasta Rzeszowa jako siedzibę archiwum zakładowego. Bryłę z innej strony pokazuje karta [DZF:1:27], wnętrze — [DZF:1:40]. Pełna historia obu synagog, z kalendarium i przypisami — w zakładce Żydowski Rzeszów. (Stan na sierpień 2026.)