Kartoniki

Najstarszy nakład w tym zbiorze. Rozpoznaje się go po adresie na rewersie i po tym, czego na nim NIE MA: nie ma ani orła, ani tytułu c.k. nadwornego fotografa. Skoro tytuł nadano w 1898 roku, a jeden z tych kartoników nosi datę wrzesień 1895, mamy zamknięty przedział: to nakład sprzed 1898.

Karta [DZF:2:7] ma na awersie odręczną datę „1895 September”.

Po czym poznać

• Duży, kaligraficzny podpis „E. Janusz” przez środek rewersu.
• U góry monogram w ozdobnej plecionce, a przy nim DWA OWALNE MEDALIONY z profilami cesarskiej pary.
• Pod podpisem: „RZESZÓW” i wyraźnie podany adres — „ULICA SANDOMIERSKA”.
• Na dole formuła „Klisze przechowują się” (przez „ą”).
• Drobnym drukiem nazwa drukarni: Bernhard Wachtl, Wien.
• BRAK tytułu nadwornego fotografa — to najważniejsza cecha negatywna.

W zbiorze: DZF:2:7, DZF:2:16, DZF:2:21

Drugi projekt z tego samego adresu, z zupełnie inną grafiką: zamiast cesarskiej pary — herb z trzymaczami i atrybuty malarskie. Nie mamy tu egzemplarza z datą, więc kolejności obu nakładów sandomierskich nie rozstrzygamy. Wskazówką jest drobiazg ortograficzny: „przechowują się” w jednym, „przechowuje się” w drugim. Wspólne jest to, co najważniejsze — brak tytułu nadwornego, czyli czas przed 1898 rokiem.

Po czym poznać

• U góry rozbudowana kompozycja heraldyczna: tarcza pod koroną, po bokach trzymacze, obok paleta z pędzlami.
• Napis w banderoli: „ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY”, niżej wielkie, kaligraficzne „Janusz” — samo nazwisko, bez inicjału.
• „RZESZÓW” i „Ulica Sandomierska”.
• Formuła „Klisze przechowuje się” — przez „e”, inaczej niż w nakładzie z medalionami.
• Nadal BRAK tytułu nadwornego fotografa.

W zbiorze: DZF:2:18, DZF:2:19

Najbardziej efektowny i najczęstszy w tym zbiorze. Tytuł cesarsko-królewskiego nadwornego fotografa Edward Janusz otrzymał w 1898 roku, więc ten nakład nie może być wcześniejszy — a dwa nasze egzemplarze z ołówkowymi datami z 1902 i około 1903 pokazują, że był wtedy w użyciu. Zniknął z niego adres: nazwisko i tytuł miały już wystarczyć.

Karta [DZF:2:29] ma na rewersie ołówkowy dopisek z datą 1902, a [DZF:2:28] — „ok. 1903”.

Po czym poznać

• DWUGŁOWY ORZEŁ austriacki u góry rewersu.
• Wokół niego napis „C. i król. nadworny fotograf” — po tym poznaje się nakład najpewniej.
• Podpis „Edward Janusz” pisany kursywą po skosie, pod nim „RZESZÓW” — BEZ ADRESU.
• Secesyjna dekoracja roślinna: lilie wodne na łodygach, przechodzące w dolną część kompozycji.
• Tłoczenie zwykle w kolorze zielonym.
• Drukarnie: Leop. Loebenstein, Wien albo Bernhard Wachtl, Wien.
• Często format podłużny, panelowy — wyższy i węższy niż zwykły kartonik gabinetowy.

W zbiorze: DZF:2:29, DZF:2:28, DZF:2:27, DZF:2:26, DZF:2:25, DZF:2:22, DZF:2:11, DZF:2:10, DZF:2:8, DZF:2:5, DZF:2:15

Zmiana nie tylko graficzna, ale i konstrukcyjna: informacja o zakładzie przenosi się z rewersu na front oprawy. Datujemy ten typ pośrednio — karta [DZF:2:6] pokazuje mężczyznę w mundurze austro-węgierskim, czyli czas I wojny światowej. Orzeł na oprawie ma sens dopóty, dopóki istnieje monarchia; po 1918 traci go zupełnie.

Po czym poznać

• Rewers bywa czysty — cała informacja przenosi się na PRZÓD oprawy.
• Na passe-partout wytłoczona sygnatura „E. Janusz – Rzeszów” z orłem.
• Zamiast sztywnego kartonu z nadrukowanym rewersem — oprawa passe-partout.

W zbiorze: DZF:2:2, DZF:2:6

Najskromniejszy z oprawnych wariantów i najtrudniejszy do datowania, bo nie niesie żadnej cechy związanej z monarchią. Karty z tym typem oprawy datujemy wyłącznie po stroju i rekwizytach, więc podane przy nich lata są przybliżeniem, a nie odczytem z dokumentu.

Po czym poznać

• Rewers bez żadnego nadruku.
• Na passe-partout krótka sygnatura „E. Janusz w Rzeszowie”, często w kolorze czerwonym.
• Ani orła, ani tytułu nadwornego fotografa.

W zbiorze: DZF:2:3, DZF:2:4, DZF:2:14, DZF:2:20

Ostatni etap widoczny w tym zbiorze i najbardziej wymowny. Ozdobny kartonik z własnym nadrukiem znika; zakład kupuje gotowe podkłady handlowe i podpisuje się na froncie zdjęcia. To nie jest oznaka upadku, tylko zmiana epoki w całej branży — w dwudziestoleciu bogato drukowany rewers przestał być standardem. Warto pamiętać, że Edward Janusz zmarł 3 marca 1914 roku: wszystko z tej grupy wykonał już zakład prowadzony przez rodzinę.

Karta [DZF:2:23] ma na rewersie ołówkowy dopisek „6.02.1928” oraz fioletowy datownik „6 LUT 192[8]”.

Po czym poznać

• Rewers zupełnie pozbawiony firmowego nadruku — bywa za to zapisany ołówkiem przez właścicieli i pokryty stemplami handlowymi obcych firm (na jednym z naszych egzemplarzy widnieje marka kartonu MAKART).
• Sygnatura przeniesiona na AWERS, wprost na odbitkę albo na jej brzeg: „E. Janusz / Rzeszów”.
• Żadnych oznak cesarskich — monarchii już nie ma.

W zbiorze: DZF:2:23, DZF:2:24

Tych nie da się datować po kartoniku, bo kartonika nie mają. Zostaje strój, rekwizyt, format i papier — czyli przesłanki, które zawsze dają przedział, nie datę. Ciekawy przypadek to [DZF:2:9]: ten sam portret Leopoldyny Janusz zachował się w dwóch formatach naraz, jako składana wizytówka z tłoczoną winietą i jako pocztówka fotograficzna. Zakład odbijał więc z tego samego negatywu w różnych latach.

Po czym poznać

• Sama odbitka, bez kartonu i bez oprawy; czasem z narożnikami albumowymi.
• Albo papier z gotowym nadrukiem pocztówkowym na odwrocie — RPPC.

W zbiorze: DZF:2:1, DZF:2:9, DZF:2:12, DZF:2:13