Sokół
Ten budynek nigdy nie był projektowany jako teatr. Powstał jako sokolnia, siedziba Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, czyli sala gimnastyczna, sala widowiskowa, biura i miejsce zebrań w jednym. Teatrem stał się dopiero po 1944 roku. Mamy go na dwóch fotografiach jeszcze w tej pierwszej roli.
- 1886powstaje rzeszowski „Sokół”
- 1890start budowy sokolni
- 28 VII 1895tu powołano Stronnictwo Ludowe
- 1945/46gmach przechodzi do teatru
Sokół na dachu i tabliczka na rogu
Obie nasze fotografie wpisano do katalogu z ostrożnym „prawdopodobnie Dom Sokoła”. Zdjęcie ostrożności nie wymagało kwerendy, wystarczyło powiększenie. Na attyce siedzi ptak z rozłożonymi skrzydłami, czyli godło Towarzystwa. Na drugim kadrze, na narożniku po przeciwnej stronie jezdni, wisi tabliczka ULICA SOKOŁA. Adres i godło zgadzają się z dzisiejszą siedzibą teatru.
Towarzystwo buduje sobie dom
Rzeszowski „Sokół” powstał w 1886 roku. Za inicjatora budowy własnej siedziby uważa się pierwszego prezesa organizacji, Wiktora Zbyszewskiego. Budowę sokolni rozpoczęto w 1890 roku.
Nad projektem pracowało kilka osób. Wcześniejsze koncepcje przygotowali Kazimierz Hołubowicz i Ludwik Holzer, do realizacji przyjęto jednak projekt Albina Zagórskiego. Dekorację fasady badacze przypisują Franciszkowi Skowronowi, który sam określał ją jako „styl norymberski”. To właśnie ta dekoracja jest tym, co widać na naszych zdjęciach najlepiej: attyka z obeliskami, wolutami i kartuszem herbowym, a nad nią sokół.
Dwa lata po założeniu Towarzystwa, w 1888 roku, obok stanęła willa projektu Ludwika Holzera. Dziś jest drugą częścią zespołu teatralnego i mieści między innymi Małą Scenę oraz administrację — ale w czasach, gdy robiono nasze zdjęcia, były to dwa osobne budynki.
Kiedy właściwie budynek był gotowy
Źródła nie mówią tu jednym głosem. Szczegółowa karta zabytku Urzędu Miasta podaje ukończenie przed 1895 rokiem, a własna historia teatru operuje szerszym przedziałem 1890–1900.
Pewne jest jedno: w 1895 roku gmach już działał. Wiemy to nie z opisu budowlanego, lecz z wydarzenia: 28 lipca 1895 roku odbył się tu zjazd, na którym powołano Stronnictwo Ludowe, pierwszą trwałą polityczną reprezentację ruchu chłopskiego na ziemiach polskich. Budynek, który dziś kojarzy się z premierami teatralnymi, jest miejscem narodzin polskiego ruchu ludowego.
Sala gimnastyczna, scena, biura i lodowisko
„Sokół” nie był klubem sportowym w dzisiejszym rozumieniu. Był świadomie wielofunkcyjnym ośrodkiem: sportowym, społecznym i kulturalnym, finansowanym ze składek członków Towarzystwa i mieszkańców Rzeszowa.
Pod jednym dachem mieściły się sala gimnastyczna, sala widowiskowa, pomieszczenia na zebrania i szkolenia, biura i magazyny. Występowały tu zespoły teatralne z Krakowa i Lwowa, organizowano koncerty, bale i przedstawienia amatorskie; działał zespół muzyczny „Meluzyna”. Obok stały obiekty sportowe, a resztka stawu służyła zimą za lodowisko.
W 1935 roku rozbudowano zaplecze sceniczne: wydłużono scenę, dobudowano balkon, usunięto istniejące loże i powiększono zaplecze: garderoby, stolarnię i malarnię. To ważna data dla kogoś, kto ogląda nasze zdjęcia: część tego, co widać na fotografii, mogła już wtedy wyglądać inaczej niż w chwili otwarcia.
Lecznica, a potem teatr
W czasie okupacji urządzono w budynku lecznicę dla rannych żołnierzy, przede wszystkim niemieckich.
7 października 1944 roku Resort Kultury i Sztuki PKWN zarządził utworzenie w Rzeszowie Teatru Narodowego, pierwszego stałego, profesjonalnego teatru dramatycznego w mieście. W maju 1945 Wanda Siemaszkowa wystąpiła gościnnie podczas „Tygodnia Teatru”; dochód z imprezy przeznaczono na remont Sokoła jako nowej siedziby teatru. Następnie objęła kierownictwo Teatru Ziemi Rzeszowskiej.
Na przełomie 1945 i 1946 roku obiekt przekazano teatrowi. Dawna funkcja gimnastyczno-społeczna ustąpiła funkcji scenicznej. To moment, w którym budowla z naszych fotografii przestaje istnieć w swojej pierwotnej roli.
Co tam jest teraz
W latach 1954–1956 przebudowano wnętrza i elewację frontową, a obiekt rozbudowano. W 1957 roku dwa oddzielne wcześniej budynki, sokolnię i willę Holzerów, połączono przewiązką; powstały też pomieszczenia gościnne i biurowe. Od 1997 roku działa w teatrze Szajna Galeria, stała ekspozycja prac pochodzącego z Rzeszowa Józefa Szajny.
Stan na sierpień 2026: pod adresem ulica Sokoła 7/9 działa Teatr im. Wandy Siemaszkowej. Gmach zachowuje historyczną genezę i kompozycję, ale przeszedł istotne przebudowy (w 1935, w latach 50. i później), więc dzisiejsza funkcja i układ sceniczny nie odpowiadają wprost pierwotnej sokolni.
[2] Teatr im. Wandy Siemaszkowej[4] Teatr im. Wandy Siemaszkowej[1] Urząd Miasta Rzeszowa
Chronologia
Każdy punkt wskazuje źródło. Tam, gdzie źródła podają różne rzeczy, rozbieżność jest oznaczona, a nie rozstrzygnięta na siłę.
Powstaje rzeszowski „Sokół”
potwierdzoneZa inicjatora budowy własnej siedziby uważa się pierwszego prezesa Towarzystwa, Wiktora Zbyszewskiego.
Obok powstaje willa Holzerów
potwierdzoneWilla projektu Ludwika Holzera jest dziś drugą częścią zespołu teatralnego — mieści m.in. Małą Scenę i administrację.
Start budowy sokolni
potwierdzoneWcześniejsze koncepcje przygotowali Kazimierz Hołubowicz i Ludwik Holzer; do realizacji przyjęto projekt Albina Zagórskiego. Dekorację fasady badacze przypisują Franciszkowi Skowronowi, który określał ją jako „styl norymberski”.
Budynek działa
źródła się różniąKarta zabytku Urzędu Miasta podaje ukończenie przed 1895; własna historia teatru używa szerszego przedziału 1890–1900. Pewne jest, że w 1895 gmach już funkcjonował.
Powstaje Stronnictwo Ludowe
potwierdzoneW gmachu Sokoła odbył się zjazd, na którym powołano Stronnictwo Ludowe — pierwszą trwałą polityczną reprezentację ruchu chłopskiego na ziemiach polskich.
Sport i centrum kultury
potwierdzoneSala gimnastyczna i widowiskowa, zebrania, szkolenia, biura i magazyny. Zespoły z Krakowa i Lwowa, koncerty, bale, przedstawienia amatorskie, zespół muzyczny „Meluzyna”. Obok obiekty sportowe; resztka stawu służyła zimą jako lodowisko.
Rozbudowa zaplecza scenicznego
potwierdzoneWydłużono scenę, dobudowano balkon, usunięto istniejące loże, rozbudowano zaplecze — garderoby, stolarnię i malarnię.
Lecznica wojskowa
potwierdzoneW czasie okupacji zorganizowano w budynku lecznicę dla rannych żołnierzy, przede wszystkim niemieckich.
Utworzenie Teatru Narodowego
potwierdzoneResort Kultury i Sztuki PKWN zarządził utworzenie w Rzeszowie Teatru Narodowego — pierwszego stałego, profesjonalnego teatru dramatycznego w mieście.
Wanda Siemaszkowa
potwierdzoneW maju występuje gościnnie podczas „Tygodnia Teatru”; dochód przeznaczono na remont Sokoła jako nowej siedziby teatru. Następnie obejmuje kierownictwo Teatru Ziemi Rzeszowskiej.
Sokół staje się siedzibą teatru
potwierdzoneObiekt przekazano teatrowi. Dawna funkcja gimnastyczno-społeczna ustępuje funkcji scenicznej.
Kolejna przebudowa
potwierdzoneZmianom uległy wnętrza i elewacja frontowa; obiekt również rozbudowano.
Połączenie z willą Holzerów
potwierdzoneDwa oddzielne wcześniej budynki połączono przewiązką. Powstały również pomieszczenia gościnne i biurowe.
Szajna Galeria
potwierdzoneW teatrze działa stała ekspozycja prac Józefa Szajny — artysty pochodzącego z Rzeszowa.
Teatr im. Wandy Siemaszkowej
potwierdzoneStan na sierpień 2026: teatr działa pod adresem ulica Sokoła 7/9 w Rzeszowie.
Co jest dzisiaj autentyczne
Geneza i kompozycja
Gmach zachowuje historyczną genezę i ogólną kompozycję bryły z lat 90. XIX wieku. To jest ta warstwa, którą nasze fotografie dokumentują wprost.
Czego nie da się już zobaczyć
Wnętrza i elewacja frontowa przeszły istotne przebudowy: 1935, 1954–1956 i późniejsze remonty. Dzisiejszy układ sceniczny nie odpowiada wprost pierwotnej sokolni; sala gimnastyczna, loże sprzed 1935 i pierwotne wejście należą już do przeszłości.
Dwa budynki, dziś jeden zespół
Na naszych zdjęciach sokolnia i willa Holzerów są osobnymi budynkami. Przewiązka, która je łączy, powstała dopiero w 1957 roku. To najłatwiejszy do pokazania dowód, że zespół teatralny jest tworem powojennym.
Gdzie źródła nie pozwalają mówić kategorycznie
Data ukończenia budowy
Karta zabytku Urzędu Miasta: ukończenie przed 1895. Historia teatru: przedział 1890–1900. Nie wybieramy jednej wersji; podajemy obie i to, co pewne: w 1895 gmach już działał.
Kto zaprojektował gmach
Do realizacji przyjęto projekt Albina Zagórskiego, ale wcześniejsze koncepcje przygotowali Kazimierz Hołubowicz i Ludwik Holzer, a dekorację fasady badacze przypisują Franciszkowi Skowronowi. Podawanie jednego nazwiska jako autora całości jest uproszczeniem.
„Teatr z XIX wieku”
Budynek jest dziewiętnastowieczny, ale teatrem nie był. Powstał jako sokolnia i funkcję sceniczną dostał dopiero na przełomie 1945 i 1946 roku. Zdanie „dziewiętnastowieczny teatr w Rzeszowie” jest mylące.
Na co patrzeć i czego nie mówić
Zacznij od ptaka na dachu
Sokół z rozłożonymi skrzydłami na środkowym szczycie tłumaczy nazwę, funkcję i całą ideę Towarzystwa szybciej niż jakiekolwiek zdanie. Na naszej fotografii [DZF:1:44] jest doskonale widoczny.
Tu powstało Stronnictwo Ludowe
28 lipca 1895. To najmocniejszy fakt, jaki wiąże się z tym adresem, a rzadko pada przy okazji zwiedzania teatru. Pierwsza trwała polityczna reprezentacja ruchu chłopskiego na ziemiach polskich powstała w sali gimnastycznej.
Pokaż, gdzie kończy się sokolnia
Przewiązka między dawną sokolnią a willą Holzerów pochodzi z 1957 roku. Zanim się ją wskaże, warto pokazać nasze zdjęcia, na których stoją tam jeszcze dwa osobne domy.
Nie mów „zabytkowa widownia”
Scenę wydłużono i loże usunięto już w 1935, a wnętrza przebudowano w latach 1954–1956. Bezpieczny opis brzmi: gmach z lat 90. XIX wieku, wielokrotnie przebudowywany, z zachowaną historyczną kompozycją bryły.
2 zdjęcia ze zbioru
Kliknij kartę, aby zobaczyć pełny skan — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.
Źródła
Zasada: źródło popularne nie rozstrzyga sporu, jeżeli dostępne jest źródło urzędowe, instytucjonalne albo archiwalne.
- Urząd Miasta Rzeszowa — Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” — powstanie Towarzystwa, projektanci, funkcje budynku, przebudowy. otwórz źródło →
- Teatr im. Wandy Siemaszkowej — Historia instytucji i budynków: sokolnia, przebudowa 1935, funkcja wojenna, Teatr Narodowy, willa Holzerów, połączenie budynków, Szajna Galeria. otwórz źródło →
- Teatr im. Wandy Siemaszkowej — Biogram Wandy Siemaszkowej — „Tydzień Teatru” 1945 i remont Sokoła na nową siedzibę. otwórz źródło →
- Teatr im. Wandy Siemaszkowej — Dane teleadresowe — adres siedziby ulica Sokoła 7/9, sprawdzony 30 sierpnia 2026. otwórz źródło →