Trzy pomniki
W 1940 roku Niemcy zburzyli w Rzeszowie trzy pomniki: Lisa-Kuli w nocy 10 na 11 kwietnia, Kościuszki 23 na 24 sierpnia, Mickiewicza 23 na 24 października. Wszystkie trzy dziś stoją — wróciły na swoje miejsca w latach 1980, 1986 i 1992 i można je obejść dookoła. Nie są jednak tymi samymi rzeźbami: to rekonstrukcje, a oryginały zostały na fotografiach. Mamy w zbiorze wszystkie trzy.
- 1940trzy noce: kwiecień, sierpień, październik
- 0oryginałów zachowanych w całości
- 1980–1992wszystkie trzy wracają na swoje miejsca
- 5naszych fotografii z tymi pomnikami
Trzy pomniki, jeden rok
Stały w trzech różnych miejscach i powstały w odstępie czterdziestu lat. Łączy je to, co się z nimi stało: w ciągu jednego roku, każdy nocą, wszystkie trzy zniknęły z przestrzeni miasta. To nie było niszczenie przypadkowych rzeźb — usunięto trzy najczytelniejsze symbole polskiej kultury i pamięci niepodległościowej.
Mickiewicz — pomnik, który dał nazwę ulicy
Kamienny pomnik Adama Mickiewicza, dzieło Stanisława Romana Lewandowskiego, odsłonięto 26 listopada 1892 roku. Przy tej okazji ulicę i plac nazwano imieniem poety — i te nazwy przetrwały pomnik o pół wieku.
Nasza fotografia [DZF:1:8] pokazuje go w codziennym otoczeniu, a nie na uroczystości: stojąca postać na wysokim cokole, wokół wieniec niskich kamiennych słupków zwieńczonych kulami, dalej aleja drzew, przechodnie i wóz. To jest ten rodzaj zdjęcia, którego przy pomnikach robi się najmniej, a który po zniszczeniu obiektu okazuje się najcenniejszy: pokazuje, jak pomnik funkcjonował w mieście.
Kościuszko — sześć i pół metra piaskowca i główne miejsce uroczystości
Inicjatywę podjęli weterani i środowiska niepodległościowe, a konkurs wygrał krakowski rzeźbiarz Michał Korpal. Monument wykonano z piaskowca pińczowskiego, miał około 6,5 metra wysokości, a odsłonięto go 26 czerwca 1898 roku. Do 1932 roku był głównym miejscem uroczystości patriotycznych miasta — dopiero pomnik Lisa-Kuli przejął tę rolę.
Nasza karta [DZF:1:12] jest ważna właśnie dlatego, że pokazuje tę funkcję w działaniu: wokół cokołu stoi tłum. Widać postać z nogą opartą na lufie armatniej, u podstawy cokołu orła zrywającego się do lotu, a w tle sklepy — czytelny jest szyld SKŁAD WIN — i uliczną latarnię. Pomnik nie stoi tu w pustce; stoi na rynku, między handlem a ludźmi.
Lis-Kula — brat pozował do figury brata
Pomnik pułkownika Leopolda Lisa-Kuli wykonał Edward Wittig, a odsłonił go 18 września 1932 roku prezydent Ignacy Mościcki. Do figury pozował Leon Kula, młodszy brat Leopolda. Nadnaturalnej wielkości brązowa postać legionisty z dobytą szablą stanęła na postumencie z jasnego sjenitu, z tablicą z brązu.
Mamy z tego dnia zdjęcie i widać na nim, że to nie jest zwykły kadr: [DZF:1:45] pokazuje pomnik obwieszony wieńcami i girlandami zieleni, z masztami flagowymi wokół. To fotografia z uroczystości albo z jej okolic. Karta [DZF:1:7] pokazuje ten sam pomnik w stanie codziennym, ze świeżo urządzonym otoczeniem, a [DZF:1:14] — całą przestrzeń Placu Farnego z pomnikiem i farą w tle.
Od tego momentu monument stał się centrum państwowych uroczystości w Rzeszowie. Osiem lat później już go nie było.
Trzy noce
Niemcy nie zrobili tego w jednym rzucie i nie zrobili tego w dzień. Rozłożyli to na cały rok, a każdy z pomników zniknął nocą.
Noc z 10 na 11 kwietnia 1940 roku: pomnik Lisa-Kuli zdemontowano i przeznaczono na złom. Noc z 23 na 24 sierpnia: zburzono pomnik Kościuszki. Noc z 23 na 24 października: rozbito pomnik Mickiewicza, a jego fragmenty wrzucono do bagna nad Wisłokiem.
Zestawione razem te trzy daty przestają być kroniką wandalizmu, a stają się opisem polityki. Z centrum miasta usunięto po kolei poetę, naczelnika i legionistę — trzy figury, po których mieszkańcy rozpoznawali własną przeszłość. To jest najmocniejsza rzecz, jaką te fotografie mają do powiedzenia, i dlatego stoją razem na jednej stronie.
Napis i głowa
Z trzech pomników przetrwały dwa fragmenty i oba są dziś w zbiorach muzealnych.
Z pomnika Mickiewicza ocalał mosiężny napis „Adam Mickiewicz”. Z pomnika Lisa-Kuli uratowano głowę figury. Nic więcej — reszta poszła na złom albo do bagna.
Skoro z trzech monumentów zostały dwa fragmenty, fotografia przestaje być pamiątką, a staje się dokumentem. Wygląd pomnika Kościuszki z 1898 roku znamy dziś wyłącznie z ikonografii.
Wszystkie trzy wróciły
Kościuszko wrócił pierwszy: nowy pomnik z brązu wykonał Piotr Kida, cokół opracował Leszek Humięcki, odsłonięcie odbyło się 15 października 1980 roku. Oryginał był z piaskowca — dzisiejszy jest z brązu.
Mickiewicza odtworzył Krzysztof Brzuzan; pomnik ustawiono w 1986 roku.
Lis-Kula wrócił ostatni: rekonstrukcję odsłonięto 22 listopada 1992 roku, a w uroczystości uczestniczył między innymi Ryszard Kaczorowski, prezydent Rzeczypospolitej na uchodźstwie.
Stąd zasada, której pilnujemy w opisach: nie mówimy „pomnik Kościuszki z 1898 roku” o rzeźbie, którą można dziś obejść dookoła. Poprawny zapis brzmi: pomnik odsłonięty w 1980 roku, na miejscu zburzonego w 1940. To samo dotyczy dwóch pozostałych.
Gdzie to jest dziś
Wszystkie trzy pomniki stoją i wszystkie trzy są w tych samych miejscach co przed wojną. To nie jest zakładka o obiektach, których już nie ma — tylko o tym, jak wyglądały te, które można dziś zobaczyć.
Kościuszko — na Rynku, tam gdzie stał od 1898 roku. Dzisiejsza figura z brązu, dłuta Piotra Kidy, na cokole opracowanym przez Leszka Humięckiego, odsłonięta 15 października 1980. Porównaj z naszą kartą [DZF:1:12], gdzie wokół cokołu stoi tłum.
Mickiewicz — przy ulicy Mickiewicza, na skwerze u zbiegu z ulicą Kreczmera. Obecny pomnik wykonał Krzysztof Brzuzan; ustawiono go w 1986 roku. Nasza karta [DZF:1:8] pokazuje poprzednika w scenerii, która w dużej części przetrwała: wieniec niskich słupków, aleja drzew, pierzeja po lewej.
Lis-Kula — na Placu Farnym, przed farą. Rekonstrukcję odsłonięto 22 listopada 1992 roku, z udziałem Ryszarda Kaczorowskiego, prezydenta Rzeczypospolitej na uchodźstwie. Karty [DZF:1:45] i [DZF:1:7] pokazują oryginał, a [DZF:1:14] cały plac razem z farą.
Zostaje jedno zastrzeżenie, ale dotyczy podpisu, nie istnienia: te trzy rzeźby są rekonstrukcjami z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, nie oryginałami z 1892, 1898 i 1932 roku. (Stan na sierpień 2026.)
Chronologia
Każdy punkt wskazuje źródło. Tam, gdzie źródła podają różne rzeczy, rozbieżność jest oznaczona, a nie rozstrzygnięta na siłę.
Odsłonięcie pomnika Mickiewicza
potwierdzoneKamienny pomnik autorstwa Stanisława Romana Lewandowskiego. Przy tej okazji ulicę i plac nazwano imieniem poety.
Odsłonięcie pomnika Kościuszki
potwierdzoneKonkurs wygrał krakowski rzeźbiarz Michał Korpal. Monument z piaskowca pińczowskiego, wysoki na około 6,5 metra. Do 1932 roku główne miejsce uroczystości patriotycznych miasta.
Odsłonięcie pomnika Lisa-Kuli
potwierdzonePomnik dłuta Edwarda Wittiga odsłonił prezydent Ignacy Mościcki. Do figury pozował Leon Kula, młodszy brat Leopolda. Monument stał się centrum państwowych uroczystości.
Lis-Kula zdemontowany
potwierdzoneNiemcy rozebrali pomnik nocą i przeznaczyli go na złom. Uratowano głowę figury, przechowywaną dziś w zbiorach muzealnych.
Kościuszko zburzony
potwierdzonePomnik zniszczono w nocy. Z oryginału nie zachował się żaden znany fragment — jego wygląd znamy wyłącznie z ikonografii.
Mickiewicz rozbity
potwierdzoneNiemcy rozbili pomnik nocą i wrzucili fragmenty do bagna nad Wisłokiem. Ocalał mosiężny napis „Adam Mickiewicz”, dziś w zbiorach muzealnych.
Powrót Kościuszki
potwierdzoneNowy pomnik z brązu wykonał Piotr Kida, cokół opracował Leszek Humięcki. Oryginał był z piaskowca — to nie jest ta sama rzeźba.
Powrót Lisa-Kuli
potwierdzoneW uroczystości odsłonięcia rekonstrukcji uczestniczył m.in. Ryszard Kaczorowski, prezydent Rzeczypospolitej na uchodźstwie.
Co jest oryginałem, a co rekonstrukcją
Żaden z trzech pomników
To najkrótsza odpowiedź. Wszystkie trzy monumenty stojące dziś w Rzeszowie powstały w latach 1980, 1986 i 1992. Nie są XIX-wiecznymi ani przedwojennymi oryginałami i nie wolno ich tak podpisywać.
Dwa ocalałe fragmenty
Mosiężny napis „Adam Mickiewicz” oraz głowa figury Lisa-Kuli — oba w zbiorach muzealnych. To wszystko, co fizycznie zostało z trzech pomników.
Zmiana materiału
Pomnik Kościuszki z 1898 roku był z piaskowca pińczowskiego i miał około 6,5 metra. Ten z 1980 jest z brązu. Przy porównywaniu z naszą fotografią [DZF:1:12] trzeba o tym pamiętać — różnica nie polega tylko na wieku.
Miejsca zostały
Rynek, ulica Mickiewicza i Plac Farny nadal noszą te pomniki i te nazwy. Nazwa ulicy Mickiewicza jest zresztą starsza od dzisiejszej rzeźby o niemal sto lat — nadano ją przy odsłonięciu pomnika w 1892 roku.
Gdzie źródła nie pozwalają mówić kategorycznie
„To pomnik Kościuszki z 1898 roku”
Nie. Oryginał zburzono w nocy 23 na 24 sierpnia 1940. Poprawny zapis pod dzisiejszym zdjęciem: pomnik odsłonięty 15 października 1980, na miejscu zburzonego w 1940.
„Niemcy wysadzili pomnik Lisa-Kuli”
Źródła mówią o zdemontowaniu i przeznaczeniu na złom, nie o wysadzeniu. Przy pomniku Mickiewicza mowa o rozbiciu i wrzuceniu fragmentów do bagna nad Wisłokiem. To trzy różne sposoby zniszczenia, nie jeden.
„Wszystkie trzy zniszczono tej samej nocy”
Nie. Rozłożono to na cały 1940 rok: kwiecień, sierpień, październik. Zbitka w jedną noc brzmi mocniej, ale jest nieprawdziwa — a prawdziwa wersja i tak jest mocniejsza, bo pokazuje konsekwencję.
„Pomnik Lisa-Kuli przedstawia Leopolda”
Przedstawia go, ale pozował do niego ktoś inny — Leon Kula, młodszy brat Leopolda. To nie jest ciekawostka bez znaczenia: rysy figury są rysami brata.
Na co patrzeć i czego nie mówić
Ustaw to jako trzy noce, nie trzy pomniki
Kwiecień, sierpień, październik 1940. Wymienione po kolei robią z tego opis polityki, a nie kronikę wandalizmu: z centrum miasta usunięto po kolei poetę, naczelnika i legionistę.
Zacznij od brata
Do figury Lisa-Kuli pozował Leon Kula, młodszy brat Leopolda. Tego jednego zdania grupa nie zapomni i od niego najłatwiej przejść do reszty historii.
Pokaż, gdzie były uroczystości
Do 1932 roku miejskie uroczystości patriotyczne odbywały się przy pomniku Kościuszki na Rynku; po 1932 przeniosły się pod pomnik Lisa-Kuli na Placu Farnym. Nasze zdjęcia pokazują oba miejsca z tłumem.
Nie podpisuj dzisiejszych pomników starą datą
Bezpieczna formuła przy każdym z trzech: „pomnik odsłonięty w [1980 / 1986 / 1992], na miejscu zburzonego przez Niemców w 1940 roku”. Data powstania oryginału należy do opowieści, nie do podpisu pod dzisiejszym zdjęciem.
Dwa fragmenty w muzeum
Mosiężny napis „Adam Mickiewicz” i głowa figury Lisa-Kuli. Dobra puenta: z trzech pomników zostały dwa kawałki i garść fotografii — dlatego stare zdjęcia nie są tu dekoracją.
5 zdjęć ze zbioru
Kliknij kartę, aby zobaczyć pełny skan — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.
Źródła
Zasada: źródło popularne nie rozstrzyga sporu, jeżeli dostępne jest źródło urzędowe, instytucjonalne albo archiwalne.
- Urząd Miasta Rzeszowa — Oficjalne opisy trzech pomników: autorzy, daty odsłonięć, okoliczności zniszczenia w 1940 roku, ocalałe fragmenty i daty rekonstrukcji. otwórz źródło →
- Narodowe Archiwum Cyfrowe — Fotografie uroczystości odsłonięcia pomnika Leopolda Lisa-Kuli 18 września 1932 roku, z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego. otwórz źródło →