Trzy pomniki
W 1940 roku Niemcy zburzyli w Rzeszowie trzy pomniki: Lisa-Kuli w nocy 10 na 11 kwietnia, Kościuszki 23 na 24 sierpnia, Mickiewicza 23 na 24 października. Wszystkie trzy odtworzono po latach, więc te, które stoją dziś, są rekonstrukcjami. Oryginały zostały na fotografiach — mamy w zbiorze wszystkie trzy.
- 3pomniki zburzone w jednym roku
- 1940trzy noce: kwiecień, sierpień, październik
- 0oryginałów zachowanych w całości
- 5naszych fotografii z tymi pomnikami
Trzy pomniki, jeden rok
Stały w trzech różnych miejscach i powstały w odstępie czterdziestu lat. Łączy je to, co się z nimi stało: w ciągu jednego roku, każdy nocą, wszystkie trzy zniknęły z przestrzeni miasta. To nie było niszczenie przypadkowych rzeźb — usunięto trzy najczytelniejsze symbole polskiej kultury i pamięci niepodległościowej.
Mickiewicz — pomnik, który dał nazwę ulicy
Kamienny pomnik Adama Mickiewicza, dzieło STANISŁAWA ROMANA LEWANDOWSKIEGO, odsłonięto 26 listopada 1892 roku. Przy tej okazji ulicę i plac nazwano imieniem poety — i te nazwy przetrwały pomnik o pół wieku.
Nasza fotografia [DZF:1:8] pokazuje go w codziennym otoczeniu, a nie na uroczystości: stojąca postać na wysokim cokole, wokół wieniec niskich kamiennych słupków zwieńczonych kulami, dalej aleja drzew, przechodnie i wóz. To jest ten rodzaj zdjęcia, którego przy pomnikach robi się najmniej, a który po zniszczeniu obiektu okazuje się najcenniejszy: pokazuje, jak pomnik funkcjonował w mieście.
Kościuszko — sześć i pół metra piaskowca i główne miejsce uroczystości
Inicjatywę podjęli weterani i środowiska niepodległościowe, a konkurs wygrał krakowski rzeźbiarz MICHAŁ KORPAL. Monument wykonano z piaskowca pińczowskiego, miał około 6,5 metra wysokości, a odsłonięto go 26 czerwca 1898 roku. Do 1932 roku był GŁÓWNYM MIEJSCEM UROCZYSTOŚCI PATRIOTYCZNYCH miasta — dopiero pomnik Lisa-Kuli przejął tę rolę.
Nasza karta [DZF:1:12] jest ważna właśnie dlatego, że pokazuje tę funkcję w działaniu: wokół cokołu stoi tłum. Widać postać z nogą opartą na lufie armatniej, u podstawy cokołu orła zrywającego się do lotu, a w tle sklepy — czytelny jest szyld SKŁAD WIN — i uliczną latarnię. Pomnik nie stoi tu w pustce; stoi na rynku, między handlem a ludźmi.
Lis-Kula — brat pozował do figury brata
Pomnik pułkownika Leopolda Lisa-Kuli wykonał EDWARD WITTIG, a odsłonił go 18 września 1932 roku prezydent IGNACY MOŚCICKI. Jest w tej historii szczegół, którego nie da się zapomnieć: DO FIGURY POZOWAŁ LEON KULA, MŁODSZY BRAT LEOPOLDA. Nadnaturalnej wielkości brązowa postać legionisty z dobytą szablą stanęła na postumencie z jasnego sjenitu, z tablicą z brązu.
Mamy z tego dnia zdjęcie i widać na nim, że to nie jest zwykły kadr: [DZF:1:45] pokazuje pomnik obwieszony wieńcami i girlandami zieleni, z masztami flagowymi wokół. To fotografia z uroczystości albo z jej okolic. Karta [DZF:1:7] pokazuje ten sam pomnik w stanie codziennym, ze świeżo urządzonym otoczeniem, a [DZF:1:14] — całą przestrzeń Placu Farnego z pomnikiem i farą w tle.
Od tego momentu monument stał się centrum państwowych uroczystości w Rzeszowie. Osiem lat później już go nie było.
Trzy noce
Niemcy nie zrobili tego w jednym rzucie i nie zrobili tego w dzień. Rozłożyli to na cały rok, a każdy z pomników zniknął nocą.
NOC 10 NA 11 KWIETNIA 1940 — pomnik Lisa-Kuli zdemontowano i przeznaczono na złom. NOC 23 NA 24 SIERPNIA 1940 — zburzono pomnik Kościuszki. NOC 23 NA 24 PAŹDZIERNIKA 1940 — rozbito pomnik Mickiewicza, a jego fragmenty wrzucono do bagna nad Wisłokiem.
Zestawione razem te trzy daty przestają być kroniką wandalizmu, a stają się opisem polityki. Z centrum miasta usunięto po kolei poetę, naczelnika i legionistę — trzy figury, po których mieszkańcy rozpoznawali własną przeszłość. To jest najmocniejsza rzecz, jaką te fotografie mają do powiedzenia, i dlatego stoją razem na jednej stronie.
Napis i głowa
Z trzech pomników przetrwały dwa fragmenty i oba są dziś w zbiorach muzealnych.
Z pomnika Mickiewicza ocalał MOSIĘŻNY NAPIS „ADAM MICKIEWICZ”. Z pomnika Lisa-Kuli uratowano GŁOWĘ FIGURY. Nic więcej — reszta poszła na złom albo do bagna.
Warto to powiedzieć głośno przy naszych zdjęciach: skoro z trzech monumentów zostały dwa fragmenty, to fotografia przestaje być pamiątką, a staje się dokumentem. Wygląd pomnika Kościuszki z 1898 roku znamy dziś wyłącznie z ikonografii.
Trzy powroty — i dlaczego to nie są te same pomniki
KOŚCIUSZKO wrócił pierwszy: nowy pomnik z brązu wykonał PIOTR KIDA, cokół opracował LESZEK HUMIĘCKI, odsłonięcie odbyło się 15 października 1980 roku. Oryginał był z piaskowca — dzisiejszy jest z brązu.
MICKIEWICZA odtworzył KRZYSZTOF BRZUZAN; pomnik ustawiono w 1986 roku.
LIS-KULA wrócił ostatni: rekonstrukcję odsłonięto 22 listopada 1992 roku, a w uroczystości uczestniczył między innymi Ryszard Kaczorowski, prezydent Rzeczypospolitej na uchodźstwie.
Stąd zasada, której pilnujemy w opisach: nie mówimy „pomnik Kościuszki z 1898 roku” o rzeźbie, którą można dziś obejść dookoła. Poprawny zapis brzmi: pomnik odsłonięty w 1980 roku, na miejscu zburzonego w 1940. To samo dotyczy dwóch pozostałych.
Chronologia
Każdy punkt wskazuje źródło. Tam, gdzie źródła podają różne rzeczy, rozbieżność jest oznaczona, a nie rozstrzygnięta na siłę.
Odsłonięcie pomnika Mickiewicza
potwierdzoneKamienny pomnik autorstwa Stanisława Romana Lewandowskiego. Przy tej okazji ulicę i plac nazwano imieniem poety.
Odsłonięcie pomnika Kościuszki
potwierdzoneKonkurs wygrał krakowski rzeźbiarz Michał Korpal. Monument z piaskowca pińczowskiego, wysoki na około 6,5 metra. Do 1932 roku główne miejsce uroczystości patriotycznych miasta.
Odsłonięcie pomnika Lisa-Kuli
potwierdzonePomnik dłuta Edwarda Wittiga odsłonił prezydent Ignacy Mościcki. Do figury pozował Leon Kula, młodszy brat Leopolda. Monument stał się centrum państwowych uroczystości.
Lis-Kula zdemontowany
potwierdzoneNiemcy rozebrali pomnik nocą i przeznaczyli go na złom. Uratowano głowę figury, przechowywaną dziś w zbiorach muzealnych.
Kościuszko zburzony
potwierdzonePomnik zniszczono w nocy. Z oryginału nie zachował się żaden znany fragment — jego wygląd znamy wyłącznie z ikonografii.
Mickiewicz rozbity
potwierdzoneNiemcy rozbili pomnik nocą i wrzucili fragmenty do bagna nad Wisłokiem. Ocalał mosiężny napis „Adam Mickiewicz”, dziś w zbiorach muzealnych.
Powrót Kościuszki
potwierdzoneNowy pomnik z brązu wykonał Piotr Kida, cokół opracował Leszek Humięcki. Oryginał był z piaskowca — to nie jest ta sama rzeźba.
Powrót Lisa-Kuli
potwierdzoneW uroczystości odsłonięcia rekonstrukcji uczestniczył m.in. Ryszard Kaczorowski, prezydent Rzeczypospolitej na uchodźstwie.
Co jest oryginałem, a co rekonstrukcją
Żaden z trzech pomników
To najkrótsza odpowiedź. Wszystkie trzy monumenty stojące dziś w Rzeszowie powstały w latach 1980, 1986 i 1992. Nie są XIX-wiecznymi ani przedwojennymi oryginałami i nie wolno ich tak podpisywać.
Dwa ocalałe fragmenty
Mosiężny napis „Adam Mickiewicz” oraz głowa figury Lisa-Kuli — oba w zbiorach muzealnych. To wszystko, co fizycznie zostało z trzech pomników.
Zmiana materiału
Pomnik Kościuszki z 1898 roku był z piaskowca pińczowskiego i miał około 6,5 metra. Ten z 1980 jest z brązu. Przy porównywaniu z naszą fotografią [DZF:1:12] trzeba o tym pamiętać — różnica nie polega tylko na wieku.
Miejsca zostały
Rynek, ulica Mickiewicza i Plac Farny nadal noszą te pomniki i te nazwy. Nazwa ulicy Mickiewicza jest zresztą starsza od dzisiejszej rzeźby o niemal sto lat — nadano ją przy odsłonięciu pomnika w 1892 roku.
Gdzie źródła nie pozwalają mówić kategorycznie
„To pomnik Kościuszki z 1898 roku”
Nie. Oryginał zburzono w nocy 23 na 24 sierpnia 1940. Poprawny zapis pod dzisiejszym zdjęciem: pomnik odsłonięty 15 października 1980, na miejscu zburzonego w 1940.
„Niemcy wysadzili pomnik Lisa-Kuli”
Źródła mówią o ZDEMONTOWANIU i przeznaczeniu na złom, nie o wysadzeniu. Przy pomniku Mickiewicza mowa o rozbiciu i wrzuceniu fragmentów do bagna nad Wisłokiem. To trzy różne sposoby zniszczenia i warto je rozróżniać.
„Wszystkie trzy zniszczono tej samej nocy”
Nie. Rozłożono to na cały 1940 rok: kwiecień, sierpień, październik. Zbitka w jedną noc brzmi mocniej, ale jest nieprawdziwa — a prawdziwa wersja i tak jest mocniejsza, bo pokazuje konsekwencję.
„Pomnik Lisa-Kuli przedstawia Leopolda”
Przedstawia go, ale POZOWAŁ DO NIEGO ktoś inny — Leon Kula, młodszy brat Leopolda. To nie jest ciekawostka bez znaczenia: rysy figury są rysami brata.
Na co patrzeć i czego nie mówić
Ustaw to jako trzy noce, nie trzy pomniki
Kwiecień, sierpień, październik 1940. Wymienione po kolei robią z tego opis polityki, a nie kronikę wandalizmu: z centrum miasta usunięto po kolei poetę, naczelnika i legionistę.
Zacznij od brata
Do figury Lisa-Kuli pozował Leon Kula, młodszy brat Leopolda. Tego jednego zdania grupa nie zapomni i od niego najłatwiej przejść do reszty historii.
Pokaż, gdzie były uroczystości
Do 1932 roku miejskie uroczystości patriotyczne odbywały się przy pomniku Kościuszki na Rynku; po 1932 przeniosły się pod pomnik Lisa-Kuli na Placu Farnym. Nasze zdjęcia pokazują oba miejsca z tłumem.
Nie podpisuj dzisiejszych pomników starą datą
Bezpieczna formuła przy każdym z trzech: „pomnik odsłonięty w [1980 / 1986 / 1992], na miejscu zburzonego przez Niemców w 1940 roku”. Data powstania oryginału należy do opowieści, nie do podpisu pod dzisiejszym zdjęciem.
Dwa fragmenty w muzeum
Mosiężny napis „Adam Mickiewicz” i głowa figury Lisa-Kuli. Dobra puenta: z trzech pomników zostały dwa kawałki i garść fotografii — dlatego stare zdjęcia nie są tu dekoracją.
5 zdjęć ze zbioru
Kliknij kartę, aby zobaczyć pełny skan — awers i rewers, z głębokim powiększeniem.
Źródła
Zasada: źródło popularne nie rozstrzyga sporu, jeżeli dostępne jest źródło urzędowe, instytucjonalne albo archiwalne.
- Urząd Miasta Rzeszowa — Oficjalne opisy trzech pomników: autorzy, daty odsłonięć, okoliczności zniszczenia w 1940 roku, ocalałe fragmenty i daty rekonstrukcji. otwórz źródło →
- Narodowe Archiwum Cyfrowe — Fotografie uroczystości odsłonięcia pomnika Leopolda Lisa-Kuli 18 września 1932 roku, z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego. otwórz źródło →