WNĘTRZE SYNAGOGI (bima z koroną, tablice pamiątkowe), pocztówka fotograficzna [judaika – rzadkość] — Edward Janusz, Rzeszów

Wnętrze SYNAGOGI NOWOMIEJSKIEJ w Rzeszowie, zwanej Dużą, na pocztówce fotograficznej (ul. Jana III Sobieskiego 18). Identyfikacja pewna: zachowała się druga, niezależna fotografia tego samego wnętrza, z podpisem wpisanym wprost w kadr — „Z wnętrza synagogi Rzeszów” — pokazująca ten sam rzeźbiony aron ha-kodesz, tę samą kutą balustradę bimy z koroną nad łukiem, te same filary z płycinami i rozetami oraz te same tablice.

Rozstrzyga porządek architektoniczny podpór, bo opracowania opisują obie rzeszowskie synagogi różnie i wykluczająco. W Nowomiejskiej centralną bimę otaczały cztery czworoboczne filary z głowicami dóryckimi, dźwigające dziewięciopolowe sklepienie, a ściany obiegał arkadowy fryz, w którego polach wisiały drewniane tablice w złoconych ramach — dokładnie to widać na tym zdjęciu: masywne filary prostokątne z malowanymi płycinami i tablice. W Staromiejskiej podpory miały natomiast głowice pseudojońskie — te są na karcie [DZF:1:40], która przedstawia drugą synagogę.

Historia budowli: 6 stycznia 1686 roku Hieronim Augustyn Lubomirski wydał przywilej pozwalający społeczności żydowskiej wznieść nową „szkołę”. Zbudowano ją w latach 1705–1712 według projektu JANA CHRZCICIELA BELOTTIEGO — tego samego architekta, który pracował dla Lubomirskich przy zamku i zaprojektował dzwonnicę fary. Koszty poniosła gmina żydowska, zaciągając pożyczki między innymi u rzeszowskich BERNARDYNÓW I PIJARÓW. Po wielkim pożarze 1842 roku nastąpiła gruntowna przebudowa, finansowana przez gminę przy wsparciu zamożnych ofiarodawców, w tym paryskiej rodziny Rothschildów.

W czasie okupacji Niemcy urządzili tu najpierw stajnię, potem magazyny, a w 1944 wycofujące się oddziały podpaliły budynek — runęły sklepienia i popękały ściany. Wyposażenie nie istnieje, więc to ujęcie jest dokumentem stanu bezpowrotnie utraconego. W latach 1948–1949 miasto planowało rozbiórkę i budowę w tym miejscu nowego muzeum; nie zgodził się wojewódzki konserwator zabytków Franciszek Kruk, a 16 grudnia 1949 jego stanowisko podtrzymano. Odbudowa nie miała jednego autora — powstawały kolejno koncepcje Haliny Kosmólskiej-Szulc, Gerarda Pająka, Jerzego Noska i innych; trwała w latach 1954–1965. Przy adaptacji dawną wysoką salę modlitw PRZECIĘTO ŻELBETOWYM STROPEM NA DWIE KONDYGNACJE, nadbudowano dodatkową kondygnację i usunięto resztki sklepień, więc wnętrza z tego zdjęcia już nie ma, a budynek stracił pierwotny wygląd.

Porównaj [DZF:1:40] — wnętrze drugiej rzeszowskiej synagogi, Staromiejskiej. Stan na sierpień 2026: w budynku mieści się Biuro Wystaw Artystycznych.