Kościół Świętego Krzyża (popijarski), ul. 3 Maja, pocztówka fotograficzna — Edward Janusz, Rzeszów

Kościół Świętego Krzyża (dawny popijarski) na pocztówce fotograficznej, przy ul. 3 Maja w Rzeszowie – późnobarokowa fasada (proj. Tylmana z Gameren) z wieżą zwieńczoną hełmem i ozdobnym szczytem ze statuami; na pierwszym planie przechodnie. Atelier Edwarda Janusza.

To jedno założenie, z którego wyrosły trzy dzisiejsze instytucje: zespół popijarski. Budowę kościoła i klasztoru zaczęła w latach 1644–1645 Zofia Pudencjana Ostrogska-Zasławska, starsza córka Mikołaja Spytka Ligęzy; fundacja była przeznaczona dla zgromadzenia żeńskiego, choć źródła miejskie różnią się, czy planowano bernardynki czy klaryski. W 1655 roku Jerzy Sebastian Lubomirski sprowadził tu pijarów, którzy weszli do jeszcze nieukończonego kompleksu, a 20 marca 1658 zmiana została prawnie usankcjonowana. W tym samym czasie ruszyło kolegium — szkoła wyższego typu, prowadząca naukę elementarną, średnią, studia pedagogiczne, niższe studium teologiczne i naukę muzyki, przyjmująca uczniów z różnych warstw społecznych.

W 1702 roku przekształcono fronton kościoła i dobudowano kaplice św. Filipa Nereusza i św. Jana Nepomucena (projekt rozbudowy przypisywany architektowi van Grawenowi), a około 1758 kaplicę św. Józefa Kalasantego i obecną zakrystię. Austriacy skasowali zakon w 1786 roku — tak podają niezależnie Muzeum Okręgowe (które zajmuje dawny klasztor), kalendarium I Liceum i studium ks. Andrzeja Widaka w „Resovia Sacra” 22 (2015), choć strona miejska nadal ma rok 1776. W tym samym 1786 roku Austriacy przekształcili szkołę w Cesarsko-Królewskie Gimnazjum. Tradycja szkolna nie zniknęła — dzisiejsze I Liceum jest jej kontynuacją, a samo kolegium poświęcono i otwarto 27 stycznia 1658 roku. 10 września 1939 budynek szkoły zajęły władze niemieckie; od stycznia 1940 do końca lipca 1944 mieściły się w nim m.in. sąd grodzki i okręgowy. Dawny zespół tworzą dziś kościół Świętego Krzyża, gmach I LO i część zajmowana przez Muzeum Okręgowe — to nie trzy przypadkowo sąsiadujące budynki, lecz jeden historyczny kompleks.

Świątynię nazywano kościołem gimnazjalnym, bo przez stulecia była związana ze szkołą — i do dziś pozostaje naturalnym miejscem uroczystości I Liceum.

Nazwisko Tylmana z Gameren pada przy tym kościele często, ale dotyczy drugiej fazy budowy, nie pierwszej. Pierwotny kościół i klasztor z około 1646 roku postawił, według studium ks. Andrzeja Widaka, lubelski murator Jan Canger, a jego współpracownikiem był dekorator i sztukator Giovanni Battista Falconi — sztukaterie datuje się na lata 1656–1657. Tylman był wtedy za młody, żeby projektować: urodził się w 1632 roku.

Druga faza jest tą, którą widać na zdjęciu. Badanie Dagny Nestorow w „Biuletynie Historii Sztuki” z 2025 roku datuje rozbudowę kościoła i kolegium na lata 1697–1707 i opisuje ją jako najważniejszą fundację sakralną hetmana Hieronima Augustyna Lubomirskiego w Rzeszowie: przy współudziale Tylmana z Gameren, przy czym prace budowlane prowadził Pietro Martire Bellotti. Objęła nadbudowę piętra dawnego klasztoru i wzniesienie od podstaw gmachu szkoły po drugiej stronie kościoła. To tłumaczy, dlaczego ta pierzeja jest tak równa: nie wyrosła sama, tylko została skomponowana jako jedna symetryczna dominanta ulicy prowadzącej od zamku do Starego Miasta.

Najmniej znanym, a najmocniejszym wątkiem tego kościoła jest nekropolia serc. Lubomirscy nie zrobili z żadnej rzeszowskiej świątyni rodowego mauzoleum, ale — jak pisze Nestorow — kościół pijarów pełnił tę funkcję pars pro toto i z czasem przekształcił się właśnie w nekropolię serc. W wykutą w murze wnękę wstawiono srebrne i złocone puszki z sercami Hieronima Augustyna Lubomirskiego i jego żony Konstancji de Alten Bokum; nad czarnym marmurowym portalem do zakrystii, w prezbiterium, stanął ich wspólny epitafium z czarnego marmuru. Po przeciwnej stronie prezbiterium wmurowano epitafium serca Jerzego Ignacego Lubomirskiego, ufundowane przez jego drugą żonę Joannę von Stein — czarny wapień z Dębnika, lata 1755–1756, w kształcie stylizowanego asymetrycznego serca w rocaillowym obramieniu, zwieńczonego herbem Szreniawa z mitrą książęcą. Największy nagrobek serca w tym kościele należy jednak do Teodora Hieronima Lubomirskiego, pierworodnego syna magnata.

Dopiero razem te trzy kościoły układają się w całość, którą Nestorow czyta jako miniaturę magnackiego „państwa” podporządkowaną zamkowi: fara — mauzoleum Rzeszowskich, bernardyni — mauzoleum Ligęzów, pijarzy — miejsce pochówku serc Lubomirskich. Trzy rody, trzy świątynie, jedna rezydencja nad nimi. Nasze karty pokazują wszystkie cztery punkty tego układu: [DZF:1:1] i [DZF:1:18] farę, [DZF:1:3] i [DZF:1:4] bernardynów, ta karta pijarów, a [DZF:1:19] i [DZF:1:46] zamek.

Organy: w czerwcu 1930 roku przesłano firmie „Bracia Rieger” zadatek 50 dolarów, we wrześniu instrument zamontowano na chórze, a odbioru dokonał Michał Woźny, organista kościoła św. Elżbiety we Lwowie. Dwanaście głosów; pieniądze zbierano od 1924 roku, m.in. z kazań.