Zamek Lubomirskich: bastion z ośmioboczną wieżyczką i kartuszem, pocztówka fotograficzna — Edward Janusz, Rzeszów

Bastion zamku Lubomirskich od zewnątrz, z suchej fosy. Kadr pokazuje to, czego nie widać na widokówkach z wieżą: potężną, oblicowaną kamieniem skarpę zarośniętą bluszczem, ostro poprowadzoną krawędź czoła bastionu i drugi bastion w głębi po prawej. Na koronie stoi ośmioboczna, otwarta wieżyczka na słupkach, nakryta kopułą z iglicą, a przy narożniku — kamienny słup zwieńczony gzymsem, z owalnym kartuszem w ozdobnej ramie.

To nie jest pawilon ze słynnego ogrodu Lubomirskich. Wielkie założenie ogrodowe z pałacem letnim, parterowymi kwaterami, stawem, wyspą i chińskim pawilonem leżało po drugiej stronie zamku i nie przetrwało — znamy je z ryciny Wiedemanna z 1762 roku. Narodowy Instytut Dziedzictwa podaje natomiast, że wieżyczki strażnicze na wałach pochodzą z 1906 roku, więc ta budowla najpewniej należy do wielkiej przebudowy z początku XX wieku, a nie do czasów rezydencji. Piszemy „najpewniej”, bo nie mamy źródła, które datowałoby akurat tę wieżyczkę.

Osobną sprawą jest słup z kartuszem. NID zapisuje, że w bastionie południowo-wschodnim zachował się oryginalny słup i kartusz z XVIII wieku — jeden z nielicznych autentycznych detali w całym założeniu. Kartusz w tej samej, rokokowej ramie widać na trzech naszych pocztówkach: tutaj, na [DZF:1:24] przy załamaniu wału oraz na [DZF:1:35] pod wieżyczką strażniczą. Nie rozstrzygamy, który z nich jest tym osiemnastowiecznym, a które są dodane w 1906 — to pytanie do porównania na miejscu, z dzisiejszym stanem murów, i chętnie przyjmiemy odpowiedź od kogoś, kto je obejdzie z bliska.

GDZIE TO JEST DZIŚ: plac Śreniawitów 3 — zamek nadal jest siedzibą Sądu Okręgowego w Rzeszowie, więc nie jest to muzeum, do którego wchodzi się o dowolnej porze. W sezonie letnim budowlę zwiedza się z przewodnikiem w poniedziałki, w limitowanych grupach; przedsięwzięcie prowadzą wspólnie Rzeszowskie Piwnice, Estrada Rzeszowska, PTTK i sąd, a terminy zmieniają się z sezonu na sezon. Pełna historia budowli, oś czasu i wykaz źródeł — w zakładce Zamek. (Stan na sierpień 2026.)