Kościół oo. Bernardynów (Sanktuarium MB Rzeszowskiej), fotografia, międzywojnie — Edward Janusz

Kościół bernardynów w Rzeszowie — dziś sanktuarium Matki Bożej Rzeszowskiej i bazylika mniejsza. Bryłę, którą widać na zdjęciu, wzniósł w latach 1624–1629 Mikołaj Spytek Ligęza, a aktem donacji z 25 marca 1629 roku oddał ją bernardynom.

To nie był tylko kościół — zespół był wysuniętą cytadelą w systemie fortyfikacji Ligęzy: osłaniał północny i zachodni front miasta, drogę do Bramy Murowanej oraz urządzenia wodne związane z Jeziorem Bernardyńskim i fosą zamkową. Wieża pełniła funkcję obserwacyjną i sygnalizacyjną, a jej najwyższa kondygnacja była DZIAŁOBITNIĄ; pod gzymsem do dziś zachowały się strzelnice kluczowe. Pytanie „dlaczego kościół ma strzelnice?” jest najlepszym możliwym wstępem do opowieści o obronnym Rzeszowie.

Reszta zespołu to trzy nawarstwienia. Po 1629 roku w prezbiterium stanęło mauzoleum Ligęzów — osiem klęczących, alabastrowych postaci, zabytek najwyższej klasy; dwie z nich utrwalają nasze karty [DZF:1:31] i [DZF:1:34]. Murowany klasztor powstał w latach 1702–1709 według projektu, który 12 kwietnia 1701 roku sporządził TYLMAN Z GAMEREN — ten sam architekt, którego Lubomirscy zatrudnili przy zamku. Około 1740 roku Jerzy Ignacy Lubomirski sfinansował nowe, późnobarokowe ołtarze w kaplicach. 8 września 1763 odbyła się uroczysta koronacja figury Matki Bożej Rzeszowskiej, a w 1898 — ponowna.

GDZIE TO JEST DZIŚ: ulica Sokoła 8, sanktuarium czynne, prowadzone przez bernardynów; od 2008 roku bazylika mniejsza, od 1999 Matka Boża Rzeszowska jest patronką Rzeszowa. Od czasu tego zdjęcia zmieniły się trzy rzeczy: w 1943 rozebrano mur przylegający do południowego skrzydła klasztoru, w 1977 kościół dostał miedziany dach (dziś zielony od patyny), a w 2001 w zewnętrznych ścianach kaplicy znaleziono zamurowane nisze z ludzkimi kośćmi. Pełna historia — w zakładce Bernardyni. (Stan na sierpień 2026.)