Willa secesyjna przy alei Pod Kasztanami w Rzeszowie: kuta brama i arkadowa loggia, pocztówka fotograficzna — Edward Janusz

To jedna z willi secesyjnych przy alei Pod Kasztanami w Rzeszowie — krótkiej ulicy willowej, która powstała na rozparcelowanych gruntach przy dawnej alei Lubomirskich i do dziś jest najbardziej jednorodnym zespołem secesyjnym w mieście. Potwierdza to zestaw źródeł: katalog polska-org.pl prowadzi osobne hasła dla willi przy tej alei, miasto ma dla nich stronę „Wille secesyjne”, a Cyfrowe Archiwum Galerii Fotografii Miasta Rzeszowa ma cały zestaw negatywów pod hasłami „willa Pod Sową”, „aleja Pod Kasztanami” i „Tadeusz Tekielski”.

Której dokładnie willi to szczyt — nie rozstrzygamy. Przy alei stoi ich kilka i są do siebie podobne: ten sam repertuar muru pruskiego w szczycie, szerokich okapów na wspornikach, arkadowych loggii i bram między murowanymi słupkami z daszkami. Nasz kadr pokazuje szczyt z wachlarzowym układem belek, którego nie umiemy jednoznacznie przypisać do konkretnego numeru. Jeśli ktoś rozpozna ten szczyt — prosimy o kontakt.

Ta aleja wraca w archiwum Januszów nie tylko jako temat. W zbiorach GFMR są dwa negatywy z początku lat trzydziestych, na których Helena Janusz stoi z ciotką — siostrą swojej matki Leopoldyny — przed secesyjną willą „Pod Sową” przy tej właśnie alei. Rodzina fotografa bywała tu prywatnie, nie tylko z aparatem.

GDZIE TO JEST DZIŚ: aleja Pod Kasztanami istnieje, a stojące przy niej wille secesyjne są zabytkami i w większości zachowane. (Stan na sierpień 2026.)

Najciekawsze w tym kadrze nie jest sam budynek, tylko wejście. Fotograf ustawił aparat naprzeciw bramy: kuta, dwuskrzydłowa krata w ozdobnym rysunku, osadzona między murowanymi słupami z daszkami, a obok arkadowa altana czy loggia bramna, nakryta szerokim okapem wspartym na rzeźbionej więźbie. W szczycie altany widać dekoracyjny mur szachulcowy — kratownicę belek wypełnioną tynkiem. Za bramą, w głębi, dach willi. Na pierwszym planie długie cienie bezlistnych gałęzi rozłożone na jasnej drodze.

Rzeszów nie wykształcił dużej dzielnicy willowej — jedyną jej namiastką jest aleja Pod Kasztanami, zabudowana głównie w latach 1899–1903, tuż przy dawnych terenach rezydencjonalnych Lubomirskich. Opracowanie miejskie opisuje przy niej willę pod numerem 8, wzniesioną w 1899 roku według projektu Tadeusza Tekielskiego dla radnego miejskiego Włodzimierza Pilińskiego, i wskazuje jako jej cechę charakterystyczną dekoracyjne użycie muru szachulcowego — taki właśnie mur jest na naszym zdjęciu. Nie zamykamy jednak sprawy: szachulec był w tamtych latach modny w całej Galicji, a nasza fotografia pokazuje bramę, nie fasadę willi, więc nie da się jej porównać z opublikowanym widokiem budynku.